Φανουρόπιτα: Γιατί τη φτιάχνουμε όταν χάνουμε κάτι και τι κρύβεται πίσω από το έθιμο

Χάθηκαν τα κλειδιά, ένα δαχτυλίδι, ένα σημαντικό έγγραφο ή κάτι που ψάχνουμε εδώ και ώρες; Για πολλές γενιές Ελλήνων, η πρώτη σκέψη είναι σχεδόν αυθόρμητη: «Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ το». Και κάπου εκεί μπορεί να γεννηθεί και η υπόσχεση για μια φανουρόπιτα.

Το έθιμο παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα και κορυφώνεται κάθε χρόνο γύρω από τη γιορτή του Αγίου Φανουρίου, στις 27 Αυγούστου. Η φανουρόπιτα, ωστόσο, δεν είναι απλώς ένα παραδοσιακό γλυκό που παρασκευάζεται για τη συγκεκριμένη ημέρα. Συνδέεται με την παράδοση της προσφοράς, της προσευχής και φυσικά με την παράκληση να «φανερωθεί» κάτι που έχει χαθεί ή κάτι που περιμένουμε.

Ο Άγιος Φανούριος που «φανερώθηκε» μέσα από μια εικόνα

Η ιστορία του Αγίου Φανουρίου έχει αρκετά κενά. Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τη ζωή του δεν είναι πολλές και η λατρεία του δεν συνοδεύεται από μια πλήρως τεκμηριωμένη αρχαία βιογραφική παράδοση.

Η παράδοση συνδέει την εμφάνισή του με τη Ρόδο. Σύμφωνα με μεταγενέστερες αγιολογικές αφηγήσεις, κατά τη διάρκεια εργασιών σε παλαιά ερείπια βρέθηκε μια εικόνα ενός άγνωστου μέχρι τότε αγίου, ο οποίος απεικονιζόταν ως στρατιωτικός. Στην εικόνα υπήρχε το όνομα «Φανούριος», ενώ γύρω από τη μορφή του παρουσιάζονταν σκηνές από το μαρτύριό του.

Η βυζαντινολόγος Μαρία Βασιλάκη-Μαυρακάκη έχει μελετήσει τη λατρεία και την εικονογραφία του Αγίου και τοποθετεί την εμφάνιση της λατρείας του στη Ρόδο και την εξάπλωσή της στην Κρήτη ήδη από τις αρχές του 15ου αιώνα.

Από το «Φανούριος» στο «φανέρωσέ μου αυτό που έχασα»

Η σύνδεση του Αγίου με τα χαμένα αντικείμενα μοιάζει εκ πρώτης όψεως να προκύπτει απλώς από το όνομά του και τη λέξη «φανερώνω». Η παράδοση, όμως, έχει και άλλες διαστάσεις.

Σε παλαιότερες αφηγήσεις θαυμάτων που συνδέονται με τον Άγιο αποδίδονται σε εκείνον περιστατικά εύρεσης χαμένων ζώων και αντικειμένων, αλλά και θεραπείες ανθρώπων και ζώων.

Έτσι, σταδιακά, ο Άγιος Φανούριος απέκτησε στη λαϊκή ευσέβεια τον ρόλο εκείνου που βοηθά να «φανερωθεί» το χαμένο. Και το χαμένο δεν ήταν πλέον απαραίτητα ένα αντικείμενο. Θα μπορούσε να είναι μια δουλειά, ένας άνθρωπος, μια λύση σε ένα πρόβλημα, μια ευκαιρία ή ακόμη και ένας δρόμος που κάποιος αναζητούσε στη ζωή του.

Και πώς μπήκε η φανουρόπιτα στην ιστορία;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο όμορφα στοιχεία του εθίμου. Η φανουρόπιτα λειτουργεί ως προσφορά. Παρασκευάζεται από εκείνον που κάνει την παράκληση, μεταφέρεται στην εκκλησία για να ευλογηθεί και στη συνέχεια μοιράζεται. Γι’ αυτό και στις 26 και 27 Αυγούστου, παραμονή και ανήμερα της γιορτής του Αγίου, δεν είναι ασυνήθιστο να βλέπει κανείς πολλές φανουρόπιτες συγκεντρωμένες στις εκκλησίες.

Το σημαντικό είναι ότι η πίτα δεν προορίζεται μόνο για αυτόν που την έφτιαξε. Το μοίρασμα αποτελεί βασικό μέρος του εθίμου. Η προσφορά γίνεται συλλογική και η πίτα περνά από χέρι σε χέρι.

Η «μάνα του Αγίου Φανουρίου» και η γνωστή φράση

«Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου». Η φράση ακούγεται συχνά όταν μοιράζεται η φανουρόπιτα και έχει συνδεθεί με την παράδοση γύρω από τη μητέρα του Αγίου. Σύμφωνα με έναν λαϊκό θρύλο, η μητέρα του Φανουρίου ήταν αμαρτωλή και ο Άγιος επιθυμούσε να προσεύχονται οι άνθρωποι για τη συγχώρεση και τη σωτηρία της.

Ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: η συγκεκριμένη ιστορία δεν αποτελεί ιστορικά τεκμηριωμένο στοιχείο της ζωής του Αγίου. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές που να μας πληροφορούν για τη μητέρα του. Πρόκειται για αφήγηση που εντάχθηκε στη λαϊκή παράδοση και στη συνέχεια συνδέθηκε στενά με το έθιμο της φανουρόπιτας.

Γιατί άλλοι βάζουν 7 υλικά και άλλοι 9 ή 11;

Αν υπάρχει κάτι που προκαλεί συζητήσεις γύρω από τη φανουρόπιτα, αυτό είναι ο αριθμός των υλικών.

Οι πιο γνωστές συνταγές χρησιμοποιούν επτά ή εννέα υλικά, ενώ υπάρχουν και εκδοχές με έντεκα. Οι αριθμοί έχουν αποκτήσει συμβολικές ερμηνείες μέσα στη λαϊκή παράδοση, όμως δεν υπάρχει εκκλησιαστικός κανόνας που να επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό υλικών.

Σχεδόν όλες οι παραδοσιακές εκδοχές έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: είναι νηστίσιμες. Δεν περιέχουν αυγά ή γαλακτοκομικά. Αλεύρι, ελαιόλαδο, ζάχαρη, πορτοκάλι, κανέλα, σταφίδες και ξηροί καρποί είναι μερικά από τα υλικά που συναντάμε συχνότερα, αν και κάθε περιοχή και κάθε οικογένεια μπορεί να έχει τη δική της συνταγή.

Ένα έθιμο που επιμένει στον χρόνο

Ίσως τελικά η φανουρόπιτα να έχει επιβιώσει όχι μόνο επειδή συνδέεται με την αναζήτηση ενός χαμένου αντικειμένου, αλλά επειδή εκφράζει κάτι πολύ πιο ανθρώπινο: την ανάγκη μας να ζητήσουμε βοήθεια όταν δεν μπορούμε να βρούμε μόνοι μας αυτό που ψάχνουμε.

Και κάπως έτσι, ένα χαμένο δαχτυλίδι, ένα ζευγάρι κλειδιά ή μια απάντηση που περιμένουμε μπορεί να οδηγήσει στην ίδια μικρή τελετουργία: μια προσευχή, μια πίτα και ένα μοίρασμα.

Γιατί, σύμφωνα με το έθιμο, όταν κάτι «φανερωθεί», η χαρά δεν μένει μόνο σε εκείνον που το ζήτησε. Μοιράζεται.

Διαβάστε επίσης

Σίσσυ Χρηστίδου: Το coffee table στο σαλόνι της είναι βγαλμένο από το Pinterest και αξίζει να το «κλέψεις»

Περπάτημα: Πώς μπορεί να σας βοηθήσει να χάσετε 9 κιλά