Το υποκατάστατο ζάχαρης που αυξάνει τον κίνδυνο για την καρδιά

Η ερυθριτόλη, ένα από τα πιο διαδεδομένα υποκατάστατα ζάχαρης, βρίσκεται στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας τα τελευταία χρόνια. Ενώ οι σχεδόν μηδενικές θερμίδες της και η ελάχιστη επίδρασή της στα επίπεδα γλυκόζης και ινσουλίνης την έχουν καταστήσει δημοφιλή επιλογή για άτομα με διαβήτη ή όσους προσπαθούν να ελέγξουν το βάρος τους, μια σειρά από πρόσφατες μελέτες εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την καρδιαγγειακή της ασφάλεια. Τα ευρήματα αυτά δεν αποδεικνύουν ακόμη αιτιώδη σχέση, αλλά προσθέτουν βάρος στην ανάγκη για πιο προσεκτική εξέταση ενός συστατικού που μέχρι πρότινος θεωρούνταν ακίνδυνο.

Τι είναι η ερυθριτόλη και πού τη συναντάμε

Η ερυθριτόλη είναι μια αλκοόλη σακχάρου (πολυόλη) με γλυκύτητα που φτάνει περίπου το 80% της ζάχαρης. Παράγεται φυσιολογικά από τον ανθρώπινο οργανισμό σε πολύ μικρές ποσότητες ως παραπροϊόν του μεταβολισμού της γλυκόζης, και απαντάται φυσικά σε φρούτα και λαχανικά. Χρησιμοποιείται ευρέως ως γλυκαντικό σε αναψυκτικά χωρίς ζάχαρη, πρωτεϊνικές μπάρες, σοκολάτες χωρίς ζάχαρη, παγωτά, τσίχλες και προϊόντα «keto» , καθώς και σε ορισμένα φαρμακευτικά σκευάσματα.

Ο λόγος που κερδίζει συνεχώς έδαφος είναι τα τεχνικά της πλεονεκτήματα: μηδενικές θερμίδες, μηδαμινή επίδραση στη γλυκόζη του αίματος και την ινσουλίνη, και πολύ καλή γευστική προφίλ. Αυτό την καθιστά ιδιαίτερα ελκυστική για άτομα με διαβήτη, μεταβολικό σύνδρομο ή παχυσαρκία — ακριβώς τις πληθυσμιακές ομάδες που οι κλινικοί γιατροί συχνά συμβουλεύουν να στραφούν σε υποκατάστατα ζάχαρης αντί για τη ζάχαρη.

Οι βασικές μελέτες που άλλαξαν την εικόνα

Η πρώτη σημαντική ένδειξη ήρθε το 2023, όταν μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Medicine εξέτασε περισσότερους από 4.000 ανθρώπους με υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο. Οι συμμετέχοντες με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις ερυθριτόλης στο αίμα αντιμετώπιζαν περίπου διπλάσιο κίνδυνο καρδιακής προσβολής και εγκεφαλικού επεισοδίου μέσα στα επόμενα τρία χρόνια.

Στη συνέχεια, οι ερευνητές μελέτησαν τι συμβαίνει αμέσως μετά την κατανάλωση. Μια δόση 30 γραμμαρίων — λιγότερη από όση περιέχει ένα τυπικό κουτάκι αναψυκτικού χωρίς ζάχαρη — προκάλεσε αύξηση των συγκεντρώσεων της ερυθριτόλης στο αίμα κατά περίπου 1.000 φορές, από τα φυσιολογικά επίπεδα των ~3-5 μmol/L σε τιμές που έφτασαν τα 4.000–6.000 μmol/L. Τα επίπεδα παρέμειναν πάνω από το φυσιολογικό όριο για τις επόμενες 2-3 ημέρες.

Μελέτη παρέμβασης σε υγιείς εθελοντές (2024) — ATVB

Σε μεταγενέστερη μελέτη παρέμβασης με 20 υγιείς εθελοντές, ένα ρόφημα εμπλουτισμένο με ερυθριτόλη έκανε τα αιμοπετάλια πιο αντιδραστικά σε παράγοντες που προάγουν τη συσσώρευσή τους, όπως το ADP και η θρομβίνη. Παράλληλα, αύξησε την απελευθέρωση δεικτών ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων, όπως η σεροτονίνη και ο παράγοντας CXCL4.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η γλυκόζη (κοινή ζάχαρη) δεν προκάλεσε αντίστοιχη ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων. Αυτό υποδηλώνει ότι ο κίνδυνος δεν είναι απλώς θέμα θερμίδων ή γλυκαιμικής απόκρισης, αλλά αφορά άμεση βιολογική δράση της ίδιας της ερυθριτόλης στα κύτταρα του αίματος.

Μελέτη ARIC (2025) — JACC

Η μελέτη ARIC (Atherosclerosis Risk In Communities) παρακολούθησε 4.006 ηλικιωμένους χωρίς καρδιαγγειακή νόσο για διάμεση περίοδο 8,4 ετών. Τα υψηλότερα επίπεδα ερυθριτόλης και του μεταβολίτη της, ερυθρονάτης, συσχετίστηκαν σημαντικά με:

• Νοσηλεία για καρδιακή ανεπάρκεια (με διατηρημένο κλάσμα εξώθησης)

• Καρδιαγγειακό θάνατο και ολική θνησιμότητα

• Η ερυθρονάτη επιπλέον συσχετίστηκε με στεφανιαία νόσο (HR: 1,30), εγκεφαλικό επεισόδιο (HR: 1,40) και καρδιακή ανεπάρκεια με μειωμένο κλάσμα εξώθησης (HR: 1,38)

Οι συσχετίσεις παρέμειναν ισχυρές ακόμη και μετά την προσαρμογή για δημογραφικά χαρακτηριστικά και παραδοσιακούς καρδιαγγειακούς παράγοντες κινδύνου, όπως ο διαβήτης, η υπέρταση και η παχυσαρκία.

Εργαστηριακή μελέτη για τα εγκεφαλικά αγγεία 

Πιο πρόσφατα, ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κολοράντο εξέθεσαν για 3 ώρες κύτταρα των εγκεφαλικών μικροαγγείων σε συγκέντρωση ερυθριτόλης 6 mM, συγκρίσιμη με εκείνη που περιέχεται σ’ ένα τυπικό ρόφημα. Τα ευρήματα ήταν αξιοσημείωτα:

• Σημαντικά αυξημένο οξειδωτικό στρες (204% έναντι 105% στην ομάδα ελέγχου)

• Μειωμένη παραγωγή μονοξειδίου του αζώτου (NO) — που βοηθά τα αγγεία να χαλαρώσουν και να διασταλούν

• Αυξημένη παραγωγή ενδοθηλίνης-1 (ET-1) — μιας πρωτεΐνης που προάγει τη στένωση των αγγείων

• Μειωμένη απελευθέρωση t-PA — μιας ένωσης που εμπλέκεται στη φυσική διάσπαση των θρόμβων

Ο συνδυασμός αυξημένης αγγειοσύσπασης και μειωμένης θρομβόλυσης σχετίζεται άμεσα με αυξημένο κίνδυνο ισχαιμικού εγκεφαλικού επεισοδίου. Ωστόσο, είναι κρίσιμο να τονιστεί ότι το πείραμα διεξήχθη σε κύτταρα εντός εργαστηρίου και όχι σε ανθρώπους, οπότε τα ευρήματα δεν μεταφράζονται αυτόματα σε κλινικό κίνδυνο.

Πώς εξηγείται βιολογικά αυτή η επίδραση;

Ο κεντρικός μηχανισμός φαίνεται να είναι η ενίσχυση της ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων. Η ερυθριτόλη δεν δρα ως κλασικός ενεργοποιητής των αιμοπεταλίων, αλλά φαίνεται να προετοιμάζει τα αιμοπετάλια ενισχύοντας ενδοκυτταρικά σηματοδοτικά μονοπάτια, όπως τα PI3K–Akt και MAPK, που είναι κεντρικά στη συσσώρευση και τον σχηματισμό θρόμβων.

Ένας δεύτερος παράγοντας είναι η φαρμακοκινητική της ερυθριτόλης. Σε αντίθεση με πολλά άλλα υποκατάστατα ζάχαρης, η ερυθριτόλη απορροφάται σχεδόν πλήρως στο λεπτό έντερο και απεκκρίνεται αμετάβλητη από τα νεφρά. Αυτό σημαίνει ότι παραμένει στην κυκλοφορία του αίματος για παρατεταμένο χρονικό διάστημα (έως και 2-3 ημέρες μετά τη λήψη), δημιουργώντας τη δυνατότητα βιοσυσσώρευσης σε άτομα που καταναλώνουν τακτικά προϊόντα με ερυθριτόλη. Στους ηλικιωμένους, όπου η βασική ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων είναι ήδη αυξημένη, η παρατεταμένη έκθεση μπορεί να εντείνει τη θρομβωτική προδιάθεση.

Τι λένε οι ρυθμιστικές αρχές

Παρά τα ανησυχητικά αυτά ευρήματα, τόσο ο FDA όσο και η EFSA (Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων) συνεχίζουν να χαρακτηρίζουν την ερυθριτόλη ως GRAS («Γενικά Αναγνωρισμένη ως Ασφαλής») με την απουσία περιορισμών στη χρήση της.

Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικές αποχρώσεις:

• Η EFSA, στην επαναξιολόγησή της το 2023, επιβεβαίωσε την ασφάλεια της ερυθριτόλης, δηλώνοντας ότι «τα τρέχοντα στοιχεία δεν δείχνουν σχέση αιτίου-αιτιατού» μεταξύ της κατανάλωσης ερυθριτόλης και αυξημένου καρδιαγγειακού κινδύνου. Καθόρισε Αποδεκτή Ημερήσια Πρόσληψη (ADI) 0,5 g/kg σωματικού βάρους, κυρίως για την πρόληψη της υπακτικής δράσης.
• Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO), από το 2023, συνιστά να μην βασίζεται κανείς στα γλυκαντικά ως στρατηγική για τον μακροπρόθεσμο έλεγχο του βάρους, επικαλούμενος την έλλειψη αποδεδειγμένου οφέλους και τις πιθανές ανεπιθύμητες επιδράσεις.

Οι ερευνητές της Cleveland Clinic, με επικεφαλής τον Dr. Stanley Hazen, ζητούν επαναξιολόγηση του καθεστώτος ασφάλειας της ερυθριτόλης, ιδιαίτερα για άτομα με υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο.

Με βάση τα τρέχοντα δεδομένα, οι συστάσεις είναι οι εξής:

Για τον γενικό πληθυσμό:

• Δεν υπάρχει λόγος πανικού. Τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν αιτιώδη σχέση και η ερυθριτόλη παραμένει εγκεκριμένη.

• Ωστόσο, καλό είναι να περιορίζεται η κατανάλωση προϊόντων με ερυθριτόλη, ιδιαίτερα αν καταναλώνονται καθημερινά.

Για άτομα με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο (διαβήτης, παχυσαρκία, υπέρταση, ιστορικό καρδιαγγειακού επεισοδίου):

• Συζητήστε με τον γιατρό σας πριν βασιστείτε σε προϊόντα με ερυθριτόλη ως «ασφαλή» εναλλακτική της ζάχαρης.

• Ελέγχετε τις ετικέτες των προϊόντων που αγοράζετε — η ερυθριτόλη αναγράφεται ως E968 ή με την ονομασία «erythritol».

• Προτιμήστε άλλα υποκατάστατα με πιο ευνοϊκό προφίλ ασφάλειας, όπως η αλλούλη (allulose), η στεβία (stevia) ή η μονκ φρουτ (monk fruit), που δεν έχουν συνδεθεί με θρομβωτικό κίνδυνο.

Για όλους:

• Η άσκηση και η ισορροπημένη διατροφή παραμένουν ο ασφαλέστερος δρόμος για την υγεία της καρδιάς και τη διαχείριση του βάρους. Τα υποκατάστατα ζάχαρης δεν αποτελούν λύση στο πρόβλημα της παχυσαρκίας ή του μεταβολικού συνδρόμου.

• Η υδάτωση με νερό είναι πάντα η καλύτερη επιλογή.

Το ευρύτερο πλαίσιο: «Χωρίς ζάχαρη» δεν σημαίνει «ακίνδυνο»

Η περίπτωση της ερυθριτόλης αναδεικνύει μια ευρύτερη αλήθεια: η απουσία ζάχαρης δεν συνεπάγεται αυτόματα απουσία κινδύνου. Η ερυθριτόλη, όπως και η ξυλιτόλη (που επίσης έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών επεισοδίων σε πρόσφατες μελέτες), μας υπενθυμίζουν ότι τα υποκατάστατα ζάχαρης δεν είναι βιολογικά αδρανή. Μπορούν να αλληλεπιδρούν με υποδοχείς, ένζυμα και σηματοδοτικά μονοπάτια του οργανισμού, με συνέπειες που δεν ήταν πλήρως κατανοητές όταν εγκρίθηκαν δεκαετίες πριν.