Πολύ ζεστά ροφήματα και καρκίνος του οισοφάγου: Τι δείχνει μεγάλη βρετανική μελέτη

Η τακτική κατανάλωση ροφημάτων, όπως ο καφές και το τσάι, σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του οισοφάγου, σύμφωνα με τα ευρήματα μελέτης του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης που δημοσιεύθηκε στο International Journal of Cancer. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα έρευνα που εξετάζει τη συγκεκριμένη συσχέτιση σε πληθυσμό δυτικής χώρας, όπου η κατανάλωση καφέ και τσαγιού είναι καθημερινή συνήθεια για εκατομμύρια ανθρώπους.

Η ανάλυση βασίστηκε σε δεδομένα από 977.282 άνδρες και γυναίκες μέσης ηλικίας, που προέρχονται από δύο μεγάλες βρετανικές μελέτες κοόρτης: τη UK Biobank και τη Million Women Study. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν αν συνήθιζαν να καταναλώνουν τα ροφήματά τους «πολύ ζεστά», «ζεστά» ή «χλιαρά», και η υγεία τους παρακολουθήθηκε για περισσότερα από δέκα χρόνια.

Τα αποτελέσματα ήταν σαφή ως προς την κατεύθυνση της συσχέτισης:

• Όσοι ανέφεραν ότι έπιναν τα ροφήματά τους «ζεστά» είχαν περίπου 1,7 φορές υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του οισοφάγου (συγκεκριμένα, πλακώδους καρκινώματος – SCC) σε σύγκριση με όσους τα έπιναν «χλιαρά».
• Όσοι τα έπιναν «πολύ ζεστά» είχαν περίπου τριπλάσιο κίνδυνο.
• Η κατανάλωση έξι ή περισσότερων ζεστών ροφημάτων την ημέρα συνδέθηκε επίσης με αυξημένο κίνδυνο, ανεξάρτητα από τη θερμοκρασία.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η μελέτη δεν διαπίστωσε ότι ο καφές ή το τσάι αυτά καθ’ εαυτά αυξάνουν τον κίνδυνο. Η συσχέτιση αφορούσε τη θερμοκρασία του ροφήματος, ανεξάρτητα από το είδος του. Παράλληλα, η επίδραση της θερμοκρασίας παρατηρήθηκε μόνο για το πλακώδες καρκίνωμα (SCC) και όχι για το αδενοκαρκίνωμα, τον άλλο κύριο ιστολογικό τύπο καρκίνου του οισοφάγου.

Τι σημαίνει «πολύ ζεστό» – Ο ορισμός των 65°C

Η μελέτη υιοθετεί τον ορισμό της Διεθνούς Υπηρεσίας Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, σύμφωνα με τον οποίο «πολύ ζεστό» είναι οποιοδήποτε ρόφημα καταναλώνεται σε θερμοκρασία 65°C ή υψηλότερη. Ο ορισμός αυτός προέρχεται από την ανασκόπηση του 2016 (IARC Monographs Volume 116), η οποία ταξινόμησε την κατανάλωση πολύ ζεστών ροφημάτων ως «πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο» (Ομάδα 2A) .

Για να γίνει αντιληπτή η θερμοκρασία αυτή στην πράξη: το νερό βράζει στους 100°C. Όταν παρασκευάζεται ένα ρόφημα αμέσως μετά τον βρασμό, η θερμοκρασία του κυμαίνεται αρχικά στους 90-95°C και πέφτει σταδιακά. Η προσθήκη γάλακτος μπορεί να μειώσει τη θερμοκρασία, αλλά όχι απαραίτητα σε ασφαλή επίπεδα. Οι θερμοκρασίες στις οποίες οι καταναλωτές αντιλαμβάνονται ένα ρόφημα ως «υπερβολικά ζεστό» ποικίλλουν, με ορισμένες μελέτες να δείχνουν ότι ο μέσος όρος είναι περίπου 70°C.

Σύμφωνα με στοιχεία της βιομηχανίας καφέ, η ιδανική θερμοκρασία σερβιρίσματος για έναν καφέ σε ποτήρι Take Away κυμαίνεται μεταξύ 49°C και 60°C. Εάν ένας barista επιθυμεί ο καφές να παραμείνει ζεστός για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, μπορεί να τον σερβίρει σε θερμοκρασία άνω των 82°C – επίπεδο που υπερβαίνει κατά πολύ το όριο ασφαλείας των 65°C.

Ο βιολογικός μηχανισμός: Θερμική βλάβη και χρόνια φλεγμονή

Ο μηχανισμός μέσω του οποίου τα πολύ ζεστά ροφήματα αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου του οισοφάγου σχετίζεται με την επαναλαμβανόμενη θερμική βλάβη του βλεννογόνου του οισοφάγου.

Καθώς το καυτό υγρό κατεβαίνει προς το στομάχι, έρχεται σε άμεση επαφή με το επιθήλιο που επενδύει τον οισοφάγο. Η θερμοκρασία των 65°C και άνω είναι αρκετή για να προκαλέσει βλάβη στα κύτταρα αυτής της επένδυσης. Η βλάβη αυτή πυροδοτεί μια σειρά βιολογικών αποκρίσεων:

• Ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος και πρόκληση χρόνιας φλεγμονής.
• Παραγωγή πρωτεϊνών θερμικού σοκ (heat shock proteins) και προφλεγμονωδών κυτοκινών.
• Διαταραχή της ικανότητας επιδιόρθωσης του DNA και μείωση της σταθερότητας του γονιδιώματος.
• Αύξηση του πολλαπλασιασμού των βασικών κυττάρων του επιθηλίου ως απάντηση στην επαναλαμβανόμενη βλάβη.

Πειραματικά μοντέλα σε ποντίκια έχουν δείξει ότι η επαναλαμβανόμενη θερμική βλάβη μπορεί να δράσει ως προαγωγέας όγκων, ενισχύοντας τη δράση άλλων καρκινογόνων παραγόντων. Με άλλα λόγια, η θερμική βλάβη από μόνη της μπορεί να μην προκαλεί καρκίνο, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες που επιτρέπουν σε άλλους παράγοντες (όπως οι νιτροζαμίνες, το κάπνισμα και το αλκοόλ) να ασκήσουν την καρκινογόνο δράση τους.

Ταξινόμηση IARC και διεθνή δεδομένα

Η ταξινόμηση των πολύ ζεστών ροφημάτων ως «πιθανώς καρκινογόνων» (Ομάδα 2A) από τον IARC το 2016 βασίστηκε σε περιορισμένη αλλά συνεπή επιδημιολογική τεκμηρίωση από περιοχές όπου η κατανάλωση πολύ ζεστών ροφημάτων είναι διαδεδομένη. Μελέτες στην Κίνα, το Ιράν, την Τουρκία και τη Νότια Αμερική, όπου το τσάι ή το μάτε καταναλώνονται συνήθως σε θερμοκρασίες γύρω στους 70°C, έδειξαν ότι ο κίνδυνος καρκίνου του οισοφάγου αυξάνεται με τη θερμοκρασία του ροφήματος.

Η νέα μελέτη της Οξφόρδης επεκτείνει αυτά τα ευρήματα σε πληθυσμό δυτικής χώρας, όπου οι θερμοκρασίες κατανάλωσης είναι συνήθως χαμηλότερες (περίπου 60°C). Το γεγονός ότι ακόμη και σε αυτές τις θερμοκρασίες παρατηρήθηκε αυξημένος κίνδυνος για όσους ανέφεραν «πολύ ζεστά» ροφήματα υπογραμμίζει τη σημασία της προσοχής ακόμη και σε πληθυσμούς με «μετρημένες» συνήθειες.

Πόσο σημαντικός είναι ο κίνδυνος στην πράξη;

Είναι απαραίτητο να τεθεί ο κίνδυνος σε ρεαλιστικό πλαίσιο. Ο καρκίνος του οισοφάγου είναι σχετικά σπάνιος στις δυτικές χώρες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο διά βίου κίνδυνος διάγνωσης πλακώδους καρκινώματος του οισοφάγου εκτιμάται σε περίπου 1% – δηλαδή ένας στους εκατό ανθρώπους. Ακόμη και αν ο κίνδυνος τριπλασιαστεί για όσους πίνουν πολύ ζεστά ροφήματα, παραμένει σε απόλυτους αριθμούς χαμηλός.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι περίπου ένας στους δέκα έως δύο στους δέκα καρκίνους του οισοφάγου θα μπορούσαν να αποφευχθούν εάν οι άνθρωποι σταματούσαν να καταναλώνουν πολύ ζεστά ροφήματα. Ωστόσο, άλλοι παράγοντες – και ιδιαίτερα το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ – συνδέονται με σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.

Η Φιόνα Όσγκουν από την Cancer Research UK, η οποία χρηματοδότησε τη μελέτη, τόνισε: «Οι σημαντικότεροι τρόποι για να μειωθεί ο κίνδυνος αυτού του τύπου καρκίνου είναι να μην καπνίζουμε και να περιορίσουμε την κατανάλωση αλκοόλ».

Πρακτικές συστάσεις

Η απλούστερη και πιο αποτελεσματική παρέμβαση είναι η αναμονή λίγων λεπτών πριν από την κατανάλωση ενός ζεστού ροφήματος, ώστε να πέσει η θερμοκρασία του σε ασφαλέστερα επίπεδα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Cancer Research UK: «Αν ανησυχείτε, θα προτείναμε απλώς να περιμένετε μέχρι να είναι σε θερμοκρασία που μπορείτε να το πιείτε άνετα, αντί να το καταναλώσετε ενώ είναι ακόμη πολύ ζεστό».

Στην πράξη:

• Αφήστε το ρόφημα να κρυώσει για 3-5 λεπτά μετά την παρασκευή του.
• Δοκιμάστε τη θερμοκρασία με μια μικρή γουλιά πριν από την κατανάλωση.
• Προσθέστε γάλα – αν και δεν εγγυάται ασφαλή θερμοκρασία, μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της θερμοκρασίας.
• Προτιμήστε θερμοκρασίες κάτω των 60°C, που είναι και οι πιο συνηθισμένες για κατανάλωση καφέ και τσαγιού στις δυτικές χώρες.

Η μελέτη της Οξφόρδης, η μεγαλύτερη του είδους της σε πληθυσμό του Ηνωμένου Βασιλείου, ενισχύει την υπάρχουσα τεκμηρίωση ότι η θερμοκρασία των ροφημάτων – και όχι το είδος τους – αποτελεί παράγοντα κινδύνου για τον καρκίνο του οισοφάγου. Ο μηχανισμός φαίνεται να σχετίζεται με την επαναλαμβανόμενη θερμική βλάβη του βλεννογόνου, η οποία προκαλεί χρόνια φλεγμονή και διαταραχή της επιδιόρθωσης του DNA. Αν και ο απόλυτος κίνδυνος παραμένει χαμηλός, η υιοθέτηση μιας απλής συνήθειας – να αφήνουμε το ρόφημά μας να κρυώσει λίγο πριν το πιούμε – μπορεί να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου. Παράλληλα, η αποφυγή του καπνίσματος και ο περιορισμός του αλκοόλ παραμένουν οι σημαντικότερες παρεμβάσεις για την πρόληψη του καρκίνου του οισοφάγου.