Αποκαλύψεις από τα αμερικανικά αρχεία: Ο Μουσολίνι, ο Τσώρτσιλ και η λίστα του Αλμιράντε

Στα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών, στο Κόλετζ Παρκ του Μέριλαντ, φυλάσσεται ένας τεράστιος όγκος αποχαρακτηρισμένων εγγράφων από τη CIA, το FBI και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο οποίος φωτίζει άγνωστες πτυχές της νεότερης ιταλικής ιστορίας. Ανάμεσα στα εκατομμύρια φακέλους εντοπίζονται αναφορές που συνδέουν φαινομενικά ασύνδετες προσωπικότητες και γεγονότα, όπως η δράση πληροφοριοδοτών για την απόδραση του δημοσιογράφου Ίντρο Μοντανέλλι από τις φυλακές Σαν Βίτορε, παράλληλα με τις λεπτομερείς εκθέσεις της αμερικανικής υπηρεσίας OSS για τις τελευταίες ώρες του Μπενίτο Μουσολίνι.

Τα ντοκουμέντα αποκαλύπτουν το παρασκήνιο της περιόδου της Δημοκρατίας του Σαλό, συμπεριλαμβανομένου ενός αιτήματος του Τζόρτζιο Αλμιράντε για την υποχρεωτική μεταφορά δημοφιλών καλλιτεχνών στη Βόρεια Ιταλία για λόγους προπαγάνδας, μεταξύ των οποίων ο Τοτό, ο Εντουάρντο και ο Πεπίνο Ντε Φίλιπο, ο Μακάριο και η Αλίντα Βάλι. Παράλληλα, οι εκθέσεις του διοικητή της OSS, Άλεν Ντάλες, περιγράφουν τις επαφές για την πιθανή παράδοση του Μουσολίνι, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η εκτέλεσή του από τους παρτιζάνους θεωρήθηκε προτιμότερη από τη διεξαγωγή μιας δημόσιας δίκης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές της αμερικανικής αντικατασκοπείας για τη δράση του παρουσιαστή Μάικ Μποντζόρνο ως πράκτορα της Αντίστασης, τη συνδρομή του «διπλού» πληροφοριοδότη με το ψευδώνυμο «Κεράσιας», αλλά και τις υποψίες γύρω από το μυστικό ταξίδι του Ουίνστον Τσώρτσιλ στη λίμνη του Κόμο μετά τη λήξη του πολέμου, το οποίο συνδέθηκε με την προσπάθεια καταστροφής κρίσιμης αλληλογραφίας. Τέλος, οι φάκελοι του FBI υπό τον Έντγκαρ Χούβερ καταγράφουν την εμμονή της αμερικανικής πλευράς με τον ηγέτη του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, Παλμίρο Τολιάτι, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα για το εύρος των πληροφοριακών δικτύων της εποχής.

Αναλυτικά το άρθρο της Corriere Della Sera

Τι γυρεύει, στο ίδιο ντοσιέ εγγράφων, η αναφορά ενός «καρφιού», αποκαλούμενου «Κεράσιας» (Il Ciliegia), για τη πασίγνωστη απόδραση του Ίντρο Μοντανέλλι από τις φυλακές Σαν Βίτορε, μαζί με την ανακατασκευή των γεγονότων για τις τελευταίες ώρες του Μουσολίνι από έναν πράκτορα της OSS (της αμερικανικής μυστικής υπηρεσίας, προδρόμου της CIA);

Και τι γυρεύει εκείνο το αίτημα, που βρίσκεται περίπου στα ίδια ράφια, υπογεγραμμένο από τον Τζόρτζιο Αλμιράντε (τότε στο γραφείο τύπου της Δημοκρατίας του Σαλό) για τη μεταφορά, «ακόμη και υποχρεωτικά», στη Βόρεια Ιταλία μιας τεράστιας λίστας ανεπιθύμητων ηθοποιών από τις αρχές της Δημοκρατίας – μεταξύ των οποίων ο Τοτό, ο Εντουάρντο και ο Πεπίνο Ντε Φίλιπο, ο Μακάριο, η Αλίντα Βάλι;

Σε ένα άλλο φάκελο υπάρχει επίσης η έκθεση μιας εμπιστευτικής πηγής, του «πράκτορα Beta», για το μυστήριο ταξίδι του Ουίνστον Τσώρτσιλ στις όχθες της λίμνης του Κόμο, μόλις τελείωσε ο πόλεμος.

Καλώς ήρθατε στα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών (National Archives), το μεγαλύτερο αρχείο στον κόσμο. Η έδρα εκπροσώπησης – εκεί όπου ο Τραμπ, σήμερα, συνόδευσε τον Σι Τζινπίνγκ για μια επίσημη επίσκεψη ώστε να του δείξει τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας-  βρίσκεται στο κέντρο της Ουάσινγκτον. Όμως τα θησαυροφυλάκια με χιλιόμετρα ραφιών βρίσκονται σε ένα κτίριο περιτριγυρισμένο από πυκνό δάσος στο Κόλετζ Παρκ, μια μικροσκοπική κωμόπολη στο Μέριλαντ, περίπου τριάντα χιλιόμετρα από την Πρωτεύουσα. Εδώ φυλάσσονται, ακριβώς όπως και στο Κεντρικό Αρχείο του Κράτους, εκατομμύρια έγγραφα από τις δημόσιες υπηρεσίες. Υπάρχει όμως πάρα πολλή Ιταλία ανάμεσα σε αυτά τα έγγραφα που έχουν αποχαρακτηριστεί από το FBI, τη CIA και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Για τους ιστορικούς είναι μια Κιβωτός του Νώε, καθώς ο κατάλογος των εγγράφων είναι ατελείωτος. Εκτείνεται από την αποστολή του Τζο Πετροσίνο στη Σικελία μέχρι τα μυστικά της στοάς P2. Και φτάνει ως τον Παλμίρο Τολιάτι, την εμμονή του αρχηγού του FBI Έντγκαρ Χούβερ, ο οποίος στις εκθέσεις που έστελνε στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ υποστήριζε ότι ο γραμματέας του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (PCI) «βρισκόταν υπό τον πλήρη έλεγχο της Ρωσίας» και ότι «σύμφωνα με πληροφοριοδότη μας πραγματοποιεί καθημερινές επισκέψεις στη ρωσική πρεσβεία» στη Ρώμη.

Και δεν σταματά εκεί: «Ο Νένι βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Τολιάτι» και οι δύο μαζί «βρίσκονται υπό τον έλεγχο της GPU», της σοβιετικής μυστικής υπηρεσίας προδρόμου της KGB.

Η έκθεση του FBI για τον Τολιάτι υπογεγραμμένη από τον Έντγκαρ Χούβερ

«Καλημέρα, έχετε έγγραφα για την απόδραση του Ντούτσε που έληξε στο Ντόνγκο;». Και αμέσως σου παραδίδουν τις εκθέσεις που έχει υπογράψει ο Άλεν Ντάλες, κατά τη διάρκεια του πολέμου επικεφαλής του κλιμακίου της OSS στην Ελβετία και στη συνέχεια ο ισχυρότερος «κατάσκοπος» στον κόσμο, όταν έγινε αρχηγός της CIA την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.

Ο αρχηγός της CIA: «Μπενίτο; Καλύτερα νεκρός παρά σε δίκη»

Συνημμένη στην έκθεση για την εκτέλεση που έγραψε ο Βαλεριάν Λάντα-Μοτσάρσκι, ο πράκτορας 441 της OSS (και εδώ πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι ο πρώτος που την διάβασε ήταν ο Χοσέ Τσερεγκίνο, βαθύς γνώστης των μυστικών των Αρχείων), εμφανίζεται μια επιστολή του Ντάλες προς τον Ουίλιαμ Ντόνοβαν, αρχηγό της OSS κατά τον πόλεμο. Αν ήθελαν, οι Αμερικανοί θα μπορούσαν να είχαν σώσει τον δικτάτορα. «Κατά τη διάρκεια των δύο ή τριών τελευταίων ημερών της ζωής του Μουσολίνι είχαμε κάποια επαφή μαζί του, και σε κάποιο σημείο – γράφει ο Ντάλες- ανέφερε στον Ντον Τζόουνς, τον άνθρωπό μας που εργαζόταν με τους παρτιζάνους πέρα από τα ελβετικά σύνορα, ότι θα ήθελε να παραδοθεί σε εμάς. Καθώς δεν μπορούσα να μεταφέρω τον Μουσολίνι σε ελβετικό έδαφος και καθώς δεν διέθετα επαρκείς δυνάμεις για να τον προστατεύσω από τους παρτιζάνους σε περίπτωση που κατάφερνα να τον βάλω στο χέρι σε ιταλικό έδαφος, είπα στον Τζόουνς να μην έχει καμία σχέση με το ζήτημα». Στη συνέχεια το συμπέρασμα, περισσότερο πρακτικό παρά κυνικό: «Ο Μουσολίνι συνελήφθη και απαγχονίστηκε, πράγμα που κατά τη γνώμη μου ήταν πιθανότατα μια καλύτερη λύση από μια δίκη».

Η έκθεση για το τέλος του Ντούτσε υπογεγραμμένη από τον Άλεν Ντάλες, μέλλοντα αρχηγό της CIA

Αλλά να κι ένας άλλος φάκελος που αφορά τον Ντάλες: αυτή τη φορά είναι ο ίδιος που παρακολουθείται από τους Ιταλούς της Στρατιωτικής Υπηρεσίας Πληροφοριών. Προνοητικοί, οι πράκτορες του Ντούτσε τον κρατούν υπό παρακολούθηση εκεί στη Βέρνη: «Είναι ένας πρώην Αμερικανός διπλωμάτης, σε επαφή – τον περιγράφουν στην έκθεση του Μαρτίου του 1943- με διεθνείς κύκλους, πολύ έξυπνο άτομο, δραστήριος, είναι πιθανό να στάλθηκε στην Ελβετία με κάποια ειδική αποστολή».

Ο μυστικός πράκτορας Μάικ Μποντζόρνο

Από τα έγγραφα που αφορούν την ελβετική επικράτεια αναδύεται το παρελθόν του Μάικ Μποντζόρνο ως μυστικού πράκτορα, παρτιζάνου, ενός κομματιού της ιστορίας της Ιταλίας και γιου ενός διάσημου δικηγόρου της Νέας Υόρκης. Ένας πράκτορας της OSS γράφει στον αρχηγό του στη Βέρνη: «Ένας διπλός πράκτορας της OVRA στο Μιλάνο» λέει ότι «τρεις Αμερικανοί πράκτορες στο Σαν Βίτορε θα μπορούσαν ίσως να αφεθούν ελεύθεροι με αντάλλαγμα τρεις Γερμανούς των SS που κρατούνται στη Γαλλία». Να τα ονόματα: «Φρανκ Γου. Πισιότα, 34 ετών, ο λοχαγός Χάους, 45, και ο Μάικλ Μποντζόρνο από τη Νέα Υόρκη». Στη Βέρνη πέφτουν από τα σύννεφα, κανείς δεν ξέρει ποιος είναι αυτός ο Μποντζόρνο. Μέχρι που φτάνει μια έκθεση από τον ειδικό πράκτορα Μαξ Κόρβο, θρυλικό κυνηγό φασιστών, η οποία αποκαλύπτει κατά λέξη: «Ο Μάικ είναι ένας από τους δικούς μου, τον θέλω ελεύθερο».

Ο Μοντανέλλι και η απόδραση από το Σαν Βίτορε: «Έτσι ξεγέλασε τους ναζί»

Τώρα όμως, από ένα έγγραφο στον ίδιο φάκελο, εμφανίζεται και το όνομα του Μοντανέλλι, φυλακισμένου στο Σαν Βίτορε όταν συνελήφθη από τους φασίστες μια στιγμή πριν βγει στο βουνό με τους παρτιζάνους της οργάνωσης Giustizia e Libertà. Η φιλία μεταξύ του Μάικ και του Ίντρο γεννήθηκε ακριβώς εκεί, στα κελιά των φυλακών του Μιλάνου, όπου ο μέλλων παρουσιαστής, ως καθαριστής («scopino»), συγκέντρωνε τα μηνύματα των κρατουμένων για να τα διοχετεύσει έξω. Το «κάρφωμα» του «Κεράσια» – κλέφτη, εκβιαστή, απατεώνα, ενός ακόμη «διπλού πράκτορα» που θα άρεσε στον Μοντανέλλι –  αποκαλύπτει τις λεπτομέρειες των παρασκηνίων της απόδρασης: ήταν το αποτέλεσμα μιας «κολοσσιαίας αστυνομικής απάτης» εις βάρος των ναζί, οι οποίοι ήταν πεπεισμένοι ότι αποφυλακίζοντας τον δημοσιογράφο και άλλα άτομα, ανάμεσα στα οποία και μια Αμερικανίδα ηθοποιό, τη Ντόροθι Γκίμπσον, θα μπορούσαν να λάβουν πληροφορίες για να τις χρησιμοποιήσουν κατά της Αντίστασης.

Αντίθετα, ήταν «όλοι συνεννοημένοι για να ξεγελάσουν τους Γερμανούς». Αφού ο Ίντρο δραπετεύει, στο Σαλό τρελαίνονται από τη οργή. Στις 28 Αυγούστου, ο αρχηγός της αστυνομίας της Δημοκρατίας σε σημείωμα «κατεπείγον-άκρως εμπιστευτικό» – αυτό το χαρτί πάντως βρίσκεται στο Κεντρικό Αρχείο του Κράτους- ζητά από τους υφισταμένους του «να αναφέρουν με τη μέγιστη κατεπείγουσα διαδικασία εάν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα ότι ο εν λόγω Μοντανέλλι, δημοσιογράφος και συνεργάτης της Corriere della Sera, δραπέτευσε από τη φυλακή, καταφεύγοντας στο εξωτερικό».

Τα «καρφώματα» του «Κεράσια»

Στο μεταξύ «ο Κεράσιας» κάνει κι άλλα «καρφώματα», λέει ότι βρίσκεται σε επαφή με τον Ντάντε «Γκορέρι, πρώην εξόριστο του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος», ο οποίος «δραπέτευσε από τη φυλακή και συνοδεύτηκε στα σύνορα από τον σωτήρα του», έναν των «μαύρων ταξιαρχιών» (brigate nere). Ο Γκορέρι, μετέπειτα κομμουνιστής βουλευτής, βρίσκεται στο επίκεντρο των χιλίων ιντριγκών που σχετίζονται με τον χρυσό του Ντόνγκο, τα έγγραφα του Ντούτσε και τη εξόντωση των παρτιζάνων που γνώριζαν αυτά τα μυστικά, μεταξύ των οποίων και ο ακέραιος Λουίτζι Κανάλι, τα απομνημονεύματα του οποίου αναζητούσε για καιρό, αλλά μάταια, ο ίδιος ο Ίντρο. Και επί ευκαιρία, στα ίδια λημέρια: ορίστε μια έκθεση προς την αμερικανική αντικατασκοπεία που, στις αρχές του 1946, προέρχεται από τον «Beta», διεισδυμένο στους «δημοσιογραφικούς κύκλους της Ρώμης». Αυτός υποστηρίζει ότι «η πρόσφατη επίσκεψη του Ουίνστον Τσώρτσιλ» στη λίμνη του Κόμο και στη Γκάρντα «είχε ως κύριο σκοπό την καταστροφή ιταλικών εγγράφων, προερχόμενων από το Υπουργείο Εξωτερικών και το γραφείο του πρωθυπουργού —αδύνατον να καταλάβει κανείς αν αναφερόταν στον Μουσολίνι ή στον Φερούτσιο Πάρι, τον πρώτο πρωθυπουργό της ελεύθερης Ιταλίας, σημείωση συντάκτη -, τα οποία θα μπορούσαν να δώσουν αφορμή για επιθέσεις κατά του Βρετανού πρωθυπουργού». Ήταν μια αναφορά στην αλληλογραφία με τον Ντούτσε; Ο «Beta» δεν γνωρίζει τίποτε άλλο.

Τοτό, Μακάριο, Εντουάρντο και Πεπίνο, οι ηθοποιοί προς εκτόπιση

Ακόμα: ορίστε ένα έγγραφο που αναδύεται από το Σαλό. Συνδεδεμένο με συνδετήρα σε ένα χαρτί υπογεγραμμένο από τον Τζόρτζιο Αλμιράντε, μετέπειτα ιδρυτή του MSI (Ιταλικού Κοινωνικού Κινήματος) και εκείνη την εποχή «επικεφαλής του γραφείου τύπου», ας πούμε έτσι, της κυβέρνησης της Δημοκρατίας του Σαλό. Η ημερομηνία είναι 29 Μαΐου 1944, η Ρώμη πρόκειται να απελευθερωθεί από τους Συμμάχους. Για τους ναζί και τους φασίστες αυτό θα είναι, επίσης, ένα τεράστιο πλήγμα στη δημόσια εικόνα τους και γι’ αυτό πρέπει να ανακτήσουν έδαφος στο επίπεδο της προπαγάνδας. Έτσι στο Σαλό σκέφτονται να «βεβαιωθούν εγκαίρως ότι οι ηθοποιοί του κινηματογράφου και του θεάτρου δεν θα κρυφτούν». Μάλιστα, είναι καλύτερα να «προετοιμαστεί η ενδεχόμενη υποχρεωτική μεταφορά τους» στο Βορρά. Ο κατάλογος των διασημοτήτων προς εκτόπιση είναι διαχρονικός: «Τοτό, Μακάριο, οι αδελφοί Ντε Φίλιπο, Ντε Σίκα, Πάολα Μπορμπόνι, Τζίνο Τσέρβι, Πάολο Στόπα, Αλίντα Βάλι, Βαλεντίνα Κορτέζε, Ροσάνο Μπράτσι». Ονόματα στα οποία πρέπει να προστεθούν δύο νέοι συντάκτες της Corriere, αλλά ήδη αστέρια της δημοσιογραφίας: ο Ντομένικο Μπάρτολι και ο Βιρτζίλιο Λίλι. Περιττό να πούμε ότι κανένας σε αυτόν τον κατάλογο δεν θα ανέβει στο Βορρά.

«Η δίκη της Νυρεμβέργης; Τους Ιταλούς τους νοιάζει μόνο ο Γύρος»

Στη συνέχεια κι άλλα χαρτιά, κι άλλες ιστορίες σταλμένες στην αμερικανική αντικατασκοπεία: εμφανίζεται το όνομα της Βάντα Οσίρις, η οποία συναναστρέφεται με αξιωματικούς της RAF και τους λέει ότι είχε αρνηθεί να λάβει μέρος σε παραστάσεις ναζιστικής/φασιστικής προπαγάνδας: ωστόσο ανακαλύπτεται ότι είχε επαφές με τον διαβόητο βασανιστή Πιέτρο Κοχ. Και ακόμα: το Στέιτ Ντιπάρτμεντ θέλει να μάθει τι ιδέες έχουν στο μυαλό τους οι Ευρωπαίοι και Αμερικανοί πολίτες και έτσι ζητά από το ινστιτούτο Doxa να συνεργαστεί με το Gallup για δημοσκοπήσεις. Μία από τις ερωτήσεις-λατρεία είναι η εξής: πιστεύετε ότι τα επόμενα δέκα χρόνια θα υπάρξει ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος; Οι Ιταλοί είναι οι πιο απαισιόδοξοι στον πλανήτη: το 59% λέει ναι. Για να πάρετε μια ιδέα για τους άλλους: τα ναι των Βρετανών είναι 48%, των Γάλλων 35%, των Γερμανών 44% και των Αμερικανών 53%. Οι πιο αισιόδοξοι είναι οι Σουηδοί: μόνο το 23% ανησυχεί για μια επείγουσα σύρραξη. Και τέλος: ποιος ξέρει γιατί, η αμερικανική αντικατασκοπεία θέλει να μάθει τι πιστεύει η κοινή γνώμη του Μιλάνου και της Λομβαρδίας για τη δίκη της Νυρεμβέργης, που βρίσκεται σε εξέλιξη το καλοκαίρι του 1946. Ο συντάκτης της έκθεσης, που ξεσκονίζει καθημερινά τις εφημερίδες, είναι καταλυτικός: «Aδιαφορία για αυτή τη δίκη υπάρχει παντού. Ο μέσος Ιταλός αναγνώστης ενδιαφέρεται περισσότερο για τον Γύρο της Ιταλίας (Giro d’Italia)».

Άρθρο της Corriere Della Sera