Ένας στους οκτώ οφείλεται σε λοιμώξεις

Όταν μιλάμε για πρόληψη του καρκίνου, το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στο κάπνισμα, τη διατροφή, την άσκηση και την κληρονομικότητα. Υπάρχει όμως ένας εξίσου σημαντικός —και συχνά παραγνωρισμένος— παράγοντας κινδύνου που βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγχρονης επιδημιολογίας: οι λοιμώξεις. Σύμφωνα με μια νέα ανάλυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και του Διεθνούς Οργανισμού Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) , που δημοσιεύθηκε στο Lancet Oncology, περίπου 2,3 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις καρκίνου το 2024 —ποσοστό που αντιστοιχεί στο 12% όλων των περιστατικών παγκοσμίως— οφείλονταν σε λοιμώξεις. Με άλλα λόγια, ένας στους οκτώ καρκίνους συνδέεται με ένα παθογόνο που θα μπορούσε, σε μεγάλο βαθμό, να προληφθεί ή να αντιμετωπιστεί.

Οι πέντε «ένοχοι» που κυριαρχούν

Η μελέτη, η οποία ανέλυσε δεδομένα από τη βάση GLOBOCAN για 12 παράγοντες που έχουν ταξινομηθεί ως καρκινογόνα της Ομάδας 1 από τον IARC, κατέληξε σε ένα εντυπωσιακά συμπυκνωμένο συμπέρασμα: πέντε λοιμώξεις ευθύνονται για τη συντριπτική πλειονότητα των περιστατικών.

Η Helicobacter pylori —το βακτήριο που σχετίζεται με το έλκος στομάχου— ήταν υπεύθυνη για περίπου 760.000 περιστατικά (ποσοστό 4% όλων των καρκίνων), με τον καρκίνο του στομάχου (μη-καρδιακό) να αποτελεί σχεδόν το σύνολο αυτών των περιπτώσεων (εξειδικευμένο ποσοστό καταλογισμού 85% ). Ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) ακολούθησε στενά με 750.000 περιστατικά (4% ), που αφορούσαν κυρίως καρκίνο του τραχήλου της μήτρας —όπου το ποσοστό καταλογισμού φτάνει το 100% — αλλά και καρκίνους του στοματοφάρυγγα, του πρωκτού και άλλων περιοχών. Ο ιός της ηπατίτιδας Β (HBV) συνδέθηκε με 360.000 περιστατικά (2% ), και ο ιός Epstein-Barr (EBV) με 260.000 (1% ), κυρίως λεμφώματα και καρκίνο του ρινοφάρυγγα. Ο ιός της ηπατίτιδας C (HCV) , τέλος, αντιστοιχούσε σε 160.000 περιστατικά (κάτω από 1% ), με τον ηπατοκυτταρικό καρκίνο να είναι η κύρια εκδήλωση.

Πώς μια λοίμωξη γίνεται καρκίνος: Τρεις δρόμοι

Η σύνδεση δεν είναι μαγική· είναι βιολογική. Οι ιοί μπορούν να οδηγήσουν στην καρκινογένεση με τρεις βασικούς μηχανισμούς: απενεργοποιώντας τις φυσικές άμυνες του κυττάρου που περιορίζουν τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό, ενσωματώνοντας το γενετικό τους υλικό στο DNA του κυττάρου και διαταράσσοντας κρίσιμα γονίδια, ή μεταφέροντας τα ίδια γονίδια που προάγουν τον καρκίνο.

Τα βακτήρια και τα παράσιτα δρουν πιο έμμεσα, μέσω χρόνιας φλεγμονής. Η H. pylori είναι το κλασικό παράδειγμα: προκαλεί επίμονη ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού, παραγωγή δραστικών μορφών οξυγόνου (ROS) και οξειδωτικό στρες, που οδηγούν σε βλάβη του DNA και γενετική αστάθεια —συμπεριλαμβανομένων θραύσεων διπλής έλικας και επιγενετικών αλλαγών— στα γαστρικά κύτταρα. Η φλεγμονή, με άλλα λόγια, λειτουργεί ως μεταλλαξιογόνος παράγοντας που επιταχύνει τη συσσώρευση γενετικών λαθών.

Το πιο σημαντικό μήνυμα της μελέτης είναι ότι μεγάλο μέρος αυτών των καρκίνων μπορεί να προληφθεί, και μάλιστα με γνωστά, οικονομικά αποδοτικά εργαλεία. Τα εμβόλια κατά του HPV και της ηπατίτιδας Β υπάρχουν και έχουν αποδείξει την αποτελεσματικότητά τους. Η αντιιική θεραπεία για την ηπατίτιδα C μπορεί να εκριζώσει τον ιό, και η θεραπεία με τενοφοβίρη για την ηπατίτιδα Β μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ηπατοκυτταρικού καρκίνου. Η εκρίζωση της H. pylori με αντιβιοτικά έχει δειχθεί ότι μειώνει την επίπτωση του καρκίνου του στομάχου κατά 36% και τη θνησιμότητα από αυτόν κατά 22% .

Η Αυστραλία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχίας: η χώρα υιοθέτησε καθολικό εμβολιασμό κατά του HPV από το 2007 και αναμένεται να εξαλείψει τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας έως το 2035 —η πρώτη χώρα παγκοσμίως που θα το πετύχει με ενεργά μέτρα. Οι λοιμώξεις από HPV μειώθηκαν κατά 90% στους επιλέξιμους πληθυσμούς, και η χώρα έχει ξεπεράσει τον στόχο του ΠΟΥ για εμβολιαστική κάλυψη 70% , φτάνοντας το 83% .

Οι ανισότητες: Ένα πρόβλημα δικαιοσύνης, όχι μόνο υγείας

Παρά την ύπαρξη των εργαλείων, η πρόσβαση παραμένει εξαιρετικά άνιση. Περισσότερο από τα τρία τέταρτα (77%) των καρκίνων που σχετίζονται με λοιμώξεις καταγράφηκαν σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου οι οικονομικοί, πολιτικοί και συστημικοί φραγμοί περιορίζουν την πρόσβαση σε εμβόλια, διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπείες. Η Ανατολική Ασία είχε τον μεγαλύτερο απόλυτο αριθμό περιστατικών (990.000 —42% του παγκόσμιου συνόλου), κυρίως λόγω H. pylori και ηπατίτιδας Β, ενώ η Υποσαχάρια Αφρική είχε το υψηλότερο αναλογικό φορτίο, με τις λοιμώξεις να ευθύνονται για περίπου έναν στους τέσσερις νέους καρκίνους.

Οι ερευνητές τονίζουν ότι η αντιμετώπιση αυτής της ανισότητας δεν είναι απλώς ζήτημα πόρων, αλλά πολιτικής βούλησης και δημόσιας υγείας: «Τα παγκόσμια και τοπικά μέτρα πρόληψης είναι ζήτημα ισότητας». Η ενίσχυση των συστημάτων υγείας, η επέκταση των εμβολιαστικών προγραμμάτων και η ενσωμάτωση του ελέγχου και της θεραπείας λοιμώξεων στις στρατηγικές πρόληψης του καρκίνου αποτελούν άμεσες προτεραιότητες.

Η μελέτη δεν λέει ότι οι λοιμώξεις «προκαλούν» τους περισσότερους καρκίνους —λέει ότι ένας στους οκτώ συνδέεται με αυτές, και ότι η πρόληψη είναι εφικτή. Για το κοινό, το πρακτικό μήνυμα είναι σαφές: εμβολιαστείτε κατά του HPV και της ηπατίτιδας Β, ελεγχθείτε και θεραπευτείτε εάν έχετε χρόνια ηπατίτιδα ή H. pylori, και ενημερωθείτε για τον τακτικό προσυμπτωματικό έλεγχο. Για τους επαγγελματίες υγείας και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, το μήνυμα είναι εξίσου σαφές: ο έλεγχος των λοιμώξεων είναι μέρος της πρόληψης του καρκίνου — και η ισότιμη πρόσβαση στα μέτρα αυτά είναι ηθική και επιστημονική επιταγή.