PANXEON: Η υγρή βιοψία που ανιχνεύει έγκαιρα τον καρκίνο του παγκρέατος και τις προκαρκινικές αλλοιώσεις

Μια νέα εξέταση αίματος που θα μπορούσε να ανιχνεύει τον καρκίνο του παγκρέατος στα πρώιμα στάδιά του, όταν η νόσος είναι περισσότερο αντιμετωπίσιμη και ενδεχομένως ιάσιμη, ανέπτυξε διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής το «City of Hope», έναν από τους μεγαλύτερους και πλέον εξειδικευμένους οργανισμούς στις ΗΠΑ για την έρευνα και τη θεραπεία του καρκίνου.

Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους ο καρκίνος του παγκρέατος παραμένει τόσο θανατηφόρος είναι ότι συνήθως διαγιγνώσκεται σε προχωρημένο στάδιο. Ο καρκίνος του παγκρέατος έχει τα χαμηλότερα ποσοστά επιβίωσης μεταξύ όλων των καρκίνων, καθώς μόλις το 14% των ασθενών ζει πέντε χρόνια μετά τη διάγνωση. Περίπου 90% των ασθενών αυτών διαγιγνώσκονται σε προχωρημένα στάδια, όταν η κακοήθεια έχει ήδη εξαπλωθεί. Η εικόνα στην Ελλάδα είναι εξίσου ανησυχητική. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, οι θάνατοι από καρκίνο του παγκρέατος αυξήθηκαν από 1.914 το 2018 σε 2.038 το 2023, καταγράφοντας άνοδο περίπου 6,5% . Το 2022, η ηλικιακά τυποποιημένη επίπτωση της νόσου ανήλθε σε 7,8 ανά 100.000 πληθυσμού, με υψηλότερη συχνότητα στους άνδρες (9,2) σε σχέση με τις γυναίκες (5,6).

Μεγάλη διεθνής μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Medicine» παρουσιάζει μια υγρή βιοψία, με την ονομασία PANXEON, που έχει υψηλή ευαισθησία στην ανίχνευση καρκίνου του παγκρέατος και προκαρκινικών αλλοιώσεων. Το όνομα αποτελεί ακρωνύμιο του PANcreatic cancer eXosome Early detectiON και υποδηλώνει την καινοτόμο προσέγγιση που βασίζεται στην ανάλυση εξωσωμάτων – μικροσκοπικών κυστιδίων που απελευθερώνονται από τα κύτταρα και μεταφέρουν μοριακό φορτίο, συμπεριλαμβανομένων microRNA.

Η εξέταση ακολουθεί μια νέα προσέγγιση στη διάγνωση, καθώς αναλύει δείγμα αίματος για τρεις δείκτες του καρκίνου του παγκρέατος: κυκλοφορούντα microRNA, εξωσωματικά microRNA και μια πρωτεΐνη που ονομάζεται CA19-9. Στη συνέχεια, η εξέταση χρησιμοποιεί Τεχνητή Νοημοσύνη για να συνδυάσει και τις τρεις μετρήσεις σε μία βαθμολογία, που εκτιμά τον κίνδυνο του ασθενούς. Πρόκειται για την πρώτη ερευνητική δοκιμασία που συνδυάζει αυτούς τους τρεις βιοδείκτες σε μία ενιαία αξιολόγηση. Η υπογραφή των 13 microRNA που χρησιμοποιεί το PANXEON περιλαμβάνει πέντε δείκτες που κυκλοφορούν ελεύθερα στο πλάσμα και οκτώ που μεταφέρονται εντός εξωσωμάτων, προσφέροντας έτσι μια ευρύτερη μοριακή εικόνα της παθολογίας του παγκρέατος.

Ο συνδυασμός αυτός είναι κρίσιμος, διότι η CA19-9, αν και αποτελεί τον πιο διαδεδομένο βιοδείκτη για τον καρκίνο του παγκρέατος, έχει σημαντικούς περιορισμούς. Η ευαισθησία της κυμαίνεται περίπου στο 80% και η ειδικότητα στο 90%, αλλά η ακρίβειά της είναι ιδιαίτερα περιορισμένη για μικρούς, χειρουργικά εξαιρέσιμους όγκους. Επιπλέον, αυξημένα επίπεδα CA19-9 παρατηρούνται σε καλοήθεις καταστάσεις όπως η παγκρεατίτιδα και η αποφρακτική ίκτερος, οδηγώντας σε ψευδώς θετικά αποτελέσματα. Ένα ακόμη σημαντικό μειονέκτημα είναι ότι ένα ποσοστό 3-7% του πληθυσμού δεν εκφράζει καθόλου CA19-9 λόγω γενετικών παραλλαγών (Lewis-a αρνητικοί), καθιστώντας τη μέτρηση άχρηστη για αυτά τα άτομα. Η προσθήκη των microRNA και των εξωσωματικών δεικτών έρχεται να καλύψει αυτά τα κενά.

Στη μελέτη οι ερευνητές δοκίμασαν την υγρή βιοψία σε σχεδόν 1.800 ασθενείς στις ΗΠΑ, την Ευρώπη και την Ασία, προκειμένου να διαπιστώσουν αν τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα που είχαν καταγραφεί σε προηγούμενες μελέτες επιβεβαιώνονταν σε διαφορετικά κλινικά περιβάλλοντα και πληθυσμούς. Η μελέτη περιέλαβε 1.785 ασθενείς από 12 ιδρύματα σε ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ιταλία και Νότια Κορέα, και μετά την εξαίρεση δειγμάτων με ανεπαρκή ποιότητα RNA, αναλύθηκαν 1.757 δείγματα πλάσματος από 1.649 ασθενείς. Η προσέγγιση έδωσε έμφαση στην αξιολόγηση ατόμων με κληρονομικό ή οικογενειακό κίνδυνο, κύστεις παγκρέατος και χρόνια παγκρεατίτιδα, και όχι μόνο υγιών μαρτύρων.

Η εξέταση αίματος εντόπισε σωστά τον καρκίνο του παγκρέατος στα στάδια 1 και 2 στο 87% των περιπτώσεων, ενώ το ποσοστό ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων ήταν μόλις 3% στις ομάδες χαμηλού κινδύνου και 16% στις ομάδες υψηλού κινδύνου. Αξίζει να σημειωθεί ότι η υπογραφή των microRNA από μόνη της πέτυχε AUROC 88,6% και ανίχνευσε το 83,8% των καρκίνων σταδίων Ι και ΙΙ. Όταν συνδυάστηκε με την CA19-9, το ποσοστό ανίχνευσης ανήλθε στο 86,8% , έναντι περίπου 68% της CA19-9 μόνη της. Το τεστ έδειξε επίσης περιορισμένη διασταυρούμενη αντιδραστικότητα με άλλους καρκίνους του γαστρεντερικού συστήματος.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η εξέταση εντόπισε επίσης, σε ποσοστό άνω του 64% των περιπτώσεων, υψηλού βαθμού δυσπλασία, μια προχωρημένη προκαρκινική κατάσταση που συχνά χαρακτηρίζεται ως «στάδιο 0» του καρκίνου του παγκρέατος. Πρόκειται για αλλοιώσεις που ανήκουν στο φάσμα των ενδοπορικών θηλωδών βλεννωδών νεοπλασμάτων (IPMN) , τα οποία είναι κύστεις γεμάτες βλέννα που σχηματίζονται στους πόρους του παγκρέατος. Τα IPMN διακρίνονται σε χαμηλού, ενδιάμεσου και υψηλού βαθμού δυσπλασίας, με τα τελευταία να συνδέονται με 16πλάσιο κίνδυνο ανάπτυξης επακόλουθου παγκρεατικού καρκίνου σε σύγκριση με τα χαμηλού βαθμού. Η δυνατότητα ανίχνευσης αυτών των αλλοιώσεων μέσω αίματος θα μπορούσε να βοηθήσει τους γιατρούς να εντοπίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες κύστεις του παγκρέατος χρειάζονται ενεργή παρακολούθηση ή παρέμβαση, πριν εξελιχθούν σε καρκίνο.

Ο Δρ. Ajay Goel, ανώτερος συγγραφέας της μελέτης και πρόεδρος του Τμήματος Μοριακής Διαγνωστικής και Πειραματικής Θεραπευτικής στο City of Hope, τόνισε τη σημασία της έγκαιρης ανίχνευσης: «Ο καρκίνος του παγκρέατος παραμένει τόσο θανατηφόρος κυρίως επειδή τον εντοπίζουμε αφού το παράθυρο της ίασης έχει αρχίσει να κλείνει. Για τους ασθενείς, αυτά τα ευρήματα αντιπροσωπεύουν πρόοδο προς την κατεύθυνση της ανίχνευσης του καρκίνου πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων και ενώ περισσότερες θεραπευτικές επιλογές παραμένουν διαθέσιμες». Και πρόσθεσε: «Οι περισσότεροι βιοδείκτες σας λένε ένα μέρος της ιστορίας. Ο συνδυασμός πολλαπλών βιολογικών σημάτων μας δίνει μια σαφέστερη εικόνα του τι μπορεί να συμβαίνει στο πάγκρεας».

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το PANXEON δεν προορίζεται να αντικαταστήσει την απεικόνιση ή άλλες διαγνωστικές εξετάσεις, αλλά να λειτουργήσει συμπληρωματικά, επισημαίνοντας άτομα που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Οι πληθυσμοί που θα ωφεληθούν περισσότερο περιλαμβάνουν άτομα με κληρονομικό κίνδυνο, οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του παγκρέατος, κύστεις παγκρέατος ή χρόνια παγκρεατίτιδα. Αυτά τα άτομα συχνά παρακολουθούνται με απεικονιστικές μεθόδους όπως MRI και ενδοσκοπικό υπερηχογράφημα, οι οποίες είναι δαπανηρές, επεμβατικές και λιγότερο αποτελεσματικές στην ανίχνευση μικρών βλαβών.

Παρά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα, το PANXEON παραμένει υπό διερεύνηση και δεν είναι διαθέσιμο για κλινική χρήση ρουτίνας. Η μελέτη έθεσε τις βάσεις για περαιτέρω κλινικές δοκιμές, οι οποίες θα καθορίσουν την τελική θέση της εξέτασης στην κλινική πράξη. Η δυνατότητα ανίχνευσης του καρκίνου του παγκρέατος σε πρώιμο, ιάσιμο στάδιο – ή ακόμη και σε προκαρκινικό στάδιο – αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα «ιερά δισκοπότηρα» της ογκολογίας. Μια αξιόπιστη, μη επεμβατική εξέταση αίματος θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά την πορεία μιας νόσου που σήμερα διαγιγνώσκεται, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, όταν είναι πλέον πολύ αργά.