Τα ποσοστά εμβολιασμού στην παιδική ηλικία μειώνονται σε αρκετές χώρες της ΕΕ

Έπειτα από σημαντική πρόοδο από τη δεκαετία του 1980, τα ποσοστά εμβολιασμού κατά την παιδική ηλικία εμφανίζουν σημάδια μείωσης σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες μετά την πανδημία Covid-19, αυξάνοντας τον κίνδυνο επανεμφάνισης λοιμωδών νοσημάτων, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύεται στην επιστημονική επιθεώρηση The Lancet Regional Health. Για τη μελέτη αυτή, εξετάστηκαν τα επίπεδα εμβολιασμού αναφορικά με επτά παιδικά εμβόλια (διφθερίτιδα, τέτανος και κοκκύτης, ηπατίτιδα Β, μηνιγγίτιδα Β, πολιομυελίτιδα, πνευμονιοκοκκική νόσος, ιλαρά και ερυθρά) στα 27 κράτη μέλη της ΕΕ για περισσότερα από 40 χρόνια, από το 1980 έως το 2024, χρησιμοποιώντας δεδομένα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) και τη UNICEF.

Οι συντάκτες αυτής της εκτενούς ανάλυσης καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα αποτελέσματα παρουσιάζουν «μια σύνθετη εικόνα». Από τη μία πλευρά, η ΕΕ έχει επιτύχει «ιστορικά υψηλά» ποσοστά εμβολιασμού κατά των παιδικών ασθενειών, με σημαντική αύξηση τα τελευταία 40 χρόνια, αλλά αυτή η αύξηση διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Το 2024, το Λουξεμβούργο και η Πορτογαλία πέτυχαν κάλυψη τουλάχιστον 95% για τα επτά εμβόλια, ενώ η κάλυψη της Ρουμανίας ήταν κάτω από 80%.

Ωστόσο, «μια πρόσφατη, ανησυχητική και εκτεταμένη επιδείνωση» έχει εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια, από το σημείο καμπής της εποχής της Covid. Δεκαέξι χώρες της ΕΕ έχουν καταγράψει μείωση στα ποσοστά εμβολιασμού για τουλάχιστον τέσσερα εμβόλια. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη Βουλγαρία, την Κύπρο, την Ιρλανδία, την Ολλανδία, τη Ρουμανία και τη Σουηδία, όπου τα ποσοστά εμβολιασμού με τα επτά εμβόλια που εξετάστηκαν μειώθηκαν τα τελευταία χρόνια. Δεδομένα από τη Γερμανία και την Ισπανία έδειξαν επίσης μείωση για πέντε από τα επτά παιδικά εμβόλια, ενώ στη Γαλλία και την Ιταλία, η εμβολιαστική κάλυψη αυξήθηκε για τέσσερα εμβόλια και μειώθηκε για τρία άλλα.

Οι πιο σημαντικές πρόσφατες μειώσεις έχουν παρατηρηθεί στους παιδικούς εμβολιασμούς κατά της μηνιγγίτιδας Β και της πολιομυελίτιδας – μειωμένοι σε 20 χώρες – ακολουθούμενοι από αυτούς κατά της ηπατίτιδας Β – μειωμένοι σε 18 χώρες – και κατά της διφθερίτιδας, του τετάνου και της πολιομυελίτιδας – μειωμένοι σε 17 χώρες. Οι τάσεις φαίνονται σχετικά λιγότερο δυσμενείς για την ιλαρά και την ερυθρά.

Οι περισσότερες από τις μειώσεις στους παιδικούς εμβολιασμούς ξεκίνησαν μεταξύ 2019 και 2022, συμπίπτοντας με την πανδημία της COVID. Παρότι οι ερευνητές εκτιμούν ότι η υγειονομική κρίση που προέκυψε από την πανδημία μπορεί να έπαιξε κάποιο ρόλο, διευκρινίζουν ωστόσο ότι η μελέτη τους δεν είχε ως στόχο να ρίξει φως στα αίτια των αλλαγών στις πρακτικές εμβολιασμού.

Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές

Η πτώση της εμβολιαστικής κάλυψης δεν αποτελεί θεωρητικό κίνδυνο. Οι συνέπειες είναι μετρήσιμες και ανησυχητικές. Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ, που περιλαμβάνει 53 χώρες, καταγράφηκαν 127.350 κρούσματα ιλαράς το 2024 – διπλάσια από το 2023 και ο υψηλότερος αριθμός από το 1997. Παιδιά κάτω των 5 ετών αντιπροσώπευαν πάνω από το 40% των κρουσμάτων, ενώ περισσότερα από τα μισά περιστατικά χρειάστηκαν νοσηλεία. Καταγράφηκαν 38 θάνατοι από επιπλοκές. Μόνο το 2023, 500.000 παιδιά στην περιοχή έχασαν την πρώτη δόση του εμβολίου κατά της ιλαράς. Ο Δρ Hans Henri P. Kluge, Περιφερειακός Διευθυντής του ΠΟΥ για την Ευρώπη, προειδοποίησε: «Η ιλαρά επέστρεψε, και αυτό αποτελεί καμπανάκι. Χωρίς υψηλά ποσοστά εμβολιασμού, δεν υπάρχει υγειονομική ασφάλεια».

Η κατάσταση με την πολιομυελίτιδα είναι εξίσου ανησυχητική. Το 2024, η εμβολιαστική κάλυψη για την πολιομυελίτιδα στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια μειώθηκε, αφήνοντας πάνω από 450.000 βρέφη απροστάτευτα. Παράλληλα, παραλλαγμένος ιός πολιομυελίτιδας τύπου 2 ανιχνεύθηκε σε λύματα έξι χωρών – Φινλανδία, Γερμανία, Ισραήλ, Πολωνία, Ισπανία και Ηνωμένο Βασίλειο – από τον Σεπτέμβριο του 2024. Στο Ισραήλ, η ανίχνευση παραλλαγμένου ιού τύπου 1 από τον Φεβρουάριο του 2025 κηρύχθηκε έξαρση. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι «τα κενά στην εμβολιαστική κάλυψη αφήνουν τα παιδιά ευάλωτα και αποτελούν κίνδυνο για την υγειονομική ασφάλεια της περιοχής και πέραν αυτής».

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Παρότι η μελέτη δεν είχε ως στόχο να αποδείξει τα αίτια, η βιβλιογραφία προσφέρει σαφείς ενδείξεις. Η πανδημία COVID-19 διατάραξε σοβαρά τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, ενώ παράλληλα τροφοδότησε τη δυσπιστία και την παραπληροφόρηση γύρω από τα εμβόλια. Η Ρουμανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: παρά την αρχικά υποσχόμενη εκστρατεία εμβολιασμού κατά της COVID-19, η χώρα κατέληξε με ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά εμβολιασμού στην ΕΕ, με σοβαρές συνέπειες. Οι βασικοί παράγοντες περιλαμβάνουν προϋπάρχουσα διστακτικότητα, ευρεία παραπληροφόρηση, ανεπαρκείς επικοινωνιακές στρατηγικές της κυβέρνησης και πολιτικοποίηση της δημόσιας υγείας. Η βαθιά δυσπιστία προς τους θεσμούς, που επιδεινώθηκε από περιοριστικά μέτρα χωρίς επαρκή δημόσιο διάλογο, ο ρόλος θρησκευτικών κοινοτήτων και η άνοδος λαϊκιστικών πολιτικών δυνάμεων που αντιτάχθηκαν ενεργά στους εμβολιασμούς, συνέβαλαν καθοριστικά. Οι συνέπειες ξεπέρασαν την COVID-19, οδηγώντας σε σοβαρή έξαρση ιλαράς το 2023.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, τα δεδομένα είναι ανάμεικτα. Αφενός, η κάλυψη για την πολιομυελίτιδα παραμένει από τις υψηλότερες στην Ευρώπη, φτάνοντας το 99% σε ορισμένες μετρήσεις. Αφετέρου, υπάρχουν σημαντικά κενά. Σύμφωνα με έκθεση του ΕΟΔΥ, το 86% των παιδιών ήταν πλήρως εμβολιασμένα κατά της ιλαράς (με το 93,8% να έχει λάβει την πρώτη δόση), ενώ η κάλυψη για την ανεμοβλογιά ήταν 82,4%. Παρατηρούνται επίσης καθυστερήσεις στην έγκαιρη χορήγηση των εμβολίων. Για το τετραδύναμο εμβόλιο DTaP-IPV, η κάλυψη με το πλήρες σχήμα τεσσάρων δόσεων ήταν σημαντικά χαμηλότερη, στο 77,3% για τις γεννήσεις 2018-2022, ενώ το 3,4% των παιδιών παρέμενε πλήρως ανεμβολίαστο στις ηλικίες 24 μηνών.

Οι ερευνητές τονίζουν την «επείγουσα ανάγκη» να διασφαλιστεί υψηλή και διαρκής εμβολιαστική κάλυψη «προκειμένου να αποτραπεί η επανεμφάνιση των μολυσματικών ασθενειών». Τα τελευταία 50 χρόνια, οι εμβολιασμοί έχουν μειώσει τις επιπτώσεις ασθενειών όπως ο τέτανος, ο κοκκύτης, η πνευμονία, η ιλαρά, η γρίπη και η διφθερίτιδα, αποτρέποντας περισσότερους από 154 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως, ιδίως μεταξύ των παιδιών. Η κρίση που προέκυψε με την πανδημία της COVID διατάραξε το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης και τροφοδότησε τη δυσπιστία και την παραπληροφόρηση. Η επιστροφή σε υψηλά ποσοστά εμβολιασμού απαιτεί συντονισμένη δράση: ενίσχυση των συστημάτων υγείας, στοχευμένη επικοινωνία με τις κοινότητες, αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και διασφάλιση ότι κάθε παιδί – ανεξαρτήτως τόπου διαμονής ή κοινωνικοοικονομικής κατάστασης – έχει πρόσβαση στα βασικά εμβόλια. Όπως προειδοποίησε ο ΠΟΥ, «ο ιός της ιλαράς δεν ξεκουράζεται ποτέ – και ούτε εμείς μπορούμε».