Σαρκοπενικός διαβήτης: Όταν ο διαβήτης «χτυπά» και τους μυς

Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 είναι μια νόσος που συνήθως συνδέουμε με το αυξημένο σάκχαρο, το σωματικό βάρος και τις καρδιαγγειακές επιπλοκές.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, όλο και μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει μια λιγότερο γνωστή πλευρά του: η σχέση του με τη σαρκοπενία, δηλαδή την προοδευτική απώλεια μυϊκής δύναμης, μυϊκής μάζας και λειτουργικότητας.

Όταν ο σακχαρώδης διαβήτης συνυπάρχει με σαρκοπενία, χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «σαρκοπενικός διαβήτης».

Δεν πρόκειται για έναν διαφορετικό τύπο διαβήτη, αλλά για τη συνύπαρξη δύο καταστάσεων που μπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται και να επηρεάζουν σημαντικά την υγεία, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες.

Γιατί ο διαβήτης και η σαρκοπενία συνδέονται;

«Οι μύες δεν είναι σημαντικοί μόνο για την κίνηση και τη δύναμή μας. Αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους ιστούς που χρησιμοποιούν τη γλυκόζη του αίματος. Επομένως, η καλή κατάσταση του μυϊκού συστήματος έχει άμεση σχέση και με τη μεταβολική υγεία.

Στον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, η αντίσταση στην ινσουλίνη, η χρόνια φλεγμονή, η μειωμένη σωματική δραστηριότητα και άλλες μεταβολικές διαταραχές μπορούν να συμβάλουν σταδιακά στην επιδείνωση της μυϊκής υγείας.

Από την άλλη πλευρά, όταν μειώνεται η μυϊκή μάζα και κυρίως η μυϊκή λειτουργία, περιορίζεται και η ικανότητα των μυών να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τη γλυκόζη.

Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: ο διαβήτης μπορεί να ευνοεί τη σαρκοπενία και η σαρκοπενία μπορεί με τη σειρά της να δυσκολεύει τη μεταβολική υγεία και τη ρύθμιση του διαβήτη» επισημαίνει ο δρ Χάρης Δημοσθενόπουλος MΜedSci. PhD Προϊστάμενος Διαιτολογικού Τμήματος Γ.Ν. «Λαϊκό» Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Μέλος IDF Europe Board-Communications Officer of Diabetes Nutrition Study Group (DNSG) και συνεχίζει:

Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος για ηλικιωμένους ανθρώπους, όσους έχουν περιορισμένη φυσική δραστηριότητα, ανεπαρκή ή χαμηλής ποιότητας διατροφή, χρόνια νοσήματα ή έχουν χάσει σημαντικό βάρος και μυϊκή μάζα.

Πώς καταλαβαίνουμε ότι υπάρχει σαρκοπενία;

Η σαρκοπενία δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος είναι αδύνατος. Ένα άτομο μπορεί να έχει φυσιολογικό ή ακόμη και αυξημένο σωματικό βάρος και παρ’ όλα αυτά να έχει χαμηλή μυϊκή μάζα και δύναμη.

Μάλιστα, η σαρκοπενία μπορεί να συνυπάρχει με παχυσαρκία, γεγονός που κάνει την αναγνώρισή της δυσκολότερη μόνο από την εικόνα του σώματος ή από τη ζυγαριά.

Σημάδια που πρέπει να μας προβληματίσουν είναι η σταδιακή μείωση της δύναμης, η δυσκολία στο περπάτημα ή στο ανέβασμα σκάλας, η δυσκολία να σηκωθεί κάποιος από μια καρέκλα, οι συχνότερες πτώσεις και γενικότερα η μείωση της ικανότητας εκτέλεσης καθημερινών δραστηριοτήτων.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση δεν βασίζεται σε μία μόνο εξέταση. Ο επαγγελματίας υγείας αξιολογεί αρχικά τη μυϊκή δύναμη, για παράδειγμα με τη δύναμη χειρολαβής ή με δοκιμασίες όπως το πόσο εύκολα και γρήγορα μπορεί κάποιος να σηκωθεί επανειλημμένα από μια καρέκλα.

Στη συνέχεια μπορεί να εκτιμηθεί η ποσότητα της μυϊκής μάζας με κατάλληλες μεθόδους μέτρησης της σύστασης σώματος. Παράλληλα αξιολογείται η σωματική απόδοση, όπως η ταχύτητα βάδισης.

Ιδιαίτερα σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο με διαβήτη, η αξιολόγηση της μυϊκής κατάστασης έχει σημασία να συνδυάζεται με έλεγχο της διατροφικής κατάστασης. Ακούσια απώλεια βάρους, μειωμένη όρεξη ή σημαντικά μειωμένη πρόσληψη τροφής μπορεί να αποτελούν ενδείξεις δυσθρεψίας και να επιταχύνουν την απώλεια μυών.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η θεραπεία χρειάζεται να είναι συνολική. Δεν υπάρχει ένα χάπι ή ένα συγκεκριμένο τρόφιμο που να αντιμετωπίζει από μόνο του τη σαρκοπενία. Οι δύο βασικοί πυλώνες είναι η σωστή διατροφή και η σωματική άσκηση, παράλληλα φυσικά με την κατάλληλη ρύθμιση του σακχαρώδη διαβήτη και των υπόλοιπων προβλημάτων υγείας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η άσκηση με αντιστάσεις, όπως ασκήσεις με βάρη, λάστιχα ή κατάλληλες ασκήσεις με το βάρος του σώματος, προσαρμοσμένες πάντοτε στις δυνατότητες και στην κατάσταση υγείας του ατόμου.

Ο στόχος δεν είναι απλώς «να κινηθεί περισσότερο», αλλά να δοθεί στους μυς το κατάλληλο ερέθισμα ώστε να διατηρήσουν ή να ανακτήσουν δύναμη και λειτουργικότητα.

Η διατροφή ως μέρος της θεραπείας

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διαφορές σε σχέση με τον τρόπο που παραδοσιακά αντιλαμβανόμαστε τη «δίαιτα του διαβήτη».

Σε έναν άνθρωπο με διαβήτη και σαρκοπενία, δεν μας ενδιαφέρει μόνο να πέσει το σάκχαρο ή το σωματικό βάρος. Μας ενδιαφέρει ταυτόχρονα να εξασφαλίσουμε ότι ο οργανισμός λαμβάνει αρκετή ενέργεια και κυρίως αρκετή πρωτεΐνη ώστε να προστατεύεται η μυϊκή μάζα.

Μια υπερβολικά αυστηρή ή περιοριστική δίαιτα, ιδιαίτερα σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο με μειωμένη όρεξη ή απώλεια βάρους, μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: μαζί με το βάρος να χαθεί και πολύτιμος μυϊκός ιστός.

Πόση πρωτεΐνη χρειάζεται;

Η πρωτεΐνη αποτελεί κεντρικό στοιχείο της διατροφικής αντιμετώπισης της σαρκοπενίας. Σε πολλούς ηλικιωμένους ή ανθρώπους με κίνδυνο σαρκοπενίας, η πρόσληψη μπορεί να κινηθεί περίπου στα 1,0–1,2 γραμμάρια πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη ποσότητα.

Δεν αρκεί, όμως, να εξετάζουμε μόνο το συνολικό ποσό. Σημασία έχει και η κατανομή της πρωτεΐνης μέσα στην ημέρα, ώστε να υπάρχει μια ουσιαστική πηγή πρωτεΐνης στα κύρια γεύματα.

Καλές επιλογές είναι τα ψάρια, το κοτόπουλο και άλλα άπαχα κρέατα, τα αυγά, το γάλα, το γιαούρτι και τα τυριά, καθώς και φυτικές πηγές όπως τα όσπρια. Ένα γεύμα, επομένως, δεν χρειάζεται να αποτελείται μόνο από σαλάτα και λίγο ψωμί επειδή κάποιος έχει διαβήτη. Χρειάζεται να περιλαμβάνει και επαρκή πηγή πρωτεΐνης.

Οι ποσότητες, ωστόσο, πρέπει να εξατομικεύονται. Σε ανθρώπους με χρόνια νεφρική νόσο η πρόσληψη πρωτεΐνης χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και διαφορετική προσέγγιση, ανάλογα με το στάδιο της νόσου και τις οδηγίες της θεραπευτικής ομάδας.

Τι γίνεται με τους υδατάνθρακες;

Η παρουσία σαρκοπενίας δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε τις βασικές αρχές διατροφής του διαβήτη. Εξακολουθούμε να δίνουμε σημασία τόσο στην ποσότητα όσο και στην ποιότητα και κατανομή των υδατανθράκων.

Προτιμώνται τρόφιμα πλούσια σε φυτικές ίνες, όπως λαχανικά, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης και ολόκληρα φρούτα, ενώ περιορίζονται τα αναψυκτικά με ζάχαρη, τα γλυκά και γενικότερα οι μεγάλες ποσότητες επεξεργασμένων υδατανθράκων.

Ο στόχος, όμως, δεν είναι η αυθαίρετη κατάργηση των υδατανθράκων. Είναι η σωστή επιλογή και κατανομή τους, στο πλαίσιο μιας διατροφής που καλύπτει παράλληλα τις ενεργειακές και πρωτεϊνικές ανάγκες του ασθενούς.

Και τα λιπαρά;

Όπως και στη γενικότερη διατροφή για τον σακχαρώδη διαβήτη, προτιμώνται πηγές ακόρεστων λιπαρών, όπως το ελαιόλαδο, οι ανάλατοι ξηροί καρποί και τα ψάρια, στο πλαίσιο ενός μεσογειακού προτύπου διατροφής.

Παράλληλα, η επαρκής πρόσληψη βιταμινών και μετάλλων είναι σημαντική. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη βιταμίνη D όταν υπάρχει έλλειψη, ενώ οποιαδήποτε χορήγηση συμπληρώματος πρέπει να βασίζεται στις πραγματικές ανάγκες του ατόμου και όχι να γίνεται αδιακρίτως.

Όταν το φαγητό δεν επαρκεί

Ένα συχνό πρόβλημα στους ηλικιωμένους, στους ασθενείς μετά από νοσηλεία ή σε ανθρώπους με χρόνια νοσήματα είναι ότι γνωρίζουμε τι θα έπρεπε να φάνε, αλλά στην πράξη δεν μπορούν να καταναλώσουν αρκετή τροφή.

Η μειωμένη όρεξη, η δυσκολία στη μάσηση ή στην κατάποση, η κόπωση, η μοναξιά, οι παρενέργειες φαρμάκων και άλλα προβλήματα μπορούν να μειώσουν σημαντικά την ημερήσια πρόσληψη τροφής.

Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί ενίσχυση της καθημερινής διατροφής και, όταν αυτή δεν επαρκεί, να χρησιμοποιηθούν ειδικά πόσιμα διατροφικά συμπληρώματα με πρωτεΐνη και ενέργεια, έπειτα από αξιολόγηση από την ομάδα υγείας.

Δεν θεραπεύουμε μόνο το σάκχαρο – προστατεύουμε και τον μυ

Η μεγαλύτερη αλλαγή που φέρνει η έννοια του σαρκοπενικού διαβήτη είναι ίσως ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον ίδιο τον ασθενή.

Σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο με διαβήτη δεν αρκεί να γνωρίζουμε μόνο το σάκχαρο, τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη ή τα κιλά του. Πρέπει να μας ενδιαφέρει εάν διατηρεί τους μυς του, έχει δύναμη, τρέφεται επαρκώς, περπατά και μπορεί να παραμένει λειτουργικός και ανεξάρτητος.

Διατροφικές συστάσεις για τη διαβητική σαρκοπενία

Ενέργεια

• Πρόσληψη >30 kcal/kg/ημέρα

Πρωτεΐνη

• 1–1,2 g/kg/ημέρα
• Έμφαση σε:
  • BCAA (αμινοξέα διακλαδισμένης αλύσου)
  • πρωτεΐνη ορού γάλακτος (whey protein)
  • αργινίνη
  • λυσίνη

Υδατάνθρακες

• Επιλογή υδατανθράκων βραδείας αποδέσμευσης
• Η ποσότητα των υδατανθράκων πρέπει να είναι συμβατή με την κατάσταση και τις εξατομικευμένες ανάγκες του ασθενούς.

Λίπος

• Προτίμηση στα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (PUFA) έναντι των κορεσμένων λιπαρών οξέων (SFA)
• Δεν προτείνονται συγκεκριμένα συμπληρώματα

Μικροθρεπτικά συστατικά

• Βιταμίνη D
• Βιταμίνη C
• Βιταμίνη Β
• Μαγνήσιο
• Ασβέστιο
• Αντιοξειδωτικά θρεπτικά συστατικά
• Επαρκής πρόσληψη μέσω της διατροφής
• Δεν προτείνονται συγκεκριμένα συμπληρώματα

Διατροφικό πρότυπο

• Μεσογειακή διατροφή

«Γι’ αυτό η αντιμετώπιση του σαρκοπενικού διαβήτη χρειάζεται συνεργασία ιατρού, διαιτολόγου και, όπου απαιτείται, φυσικοθεραπευτή ή ειδικού στην άσκηση.

Το μήνυμα είναι τελικά απλό: στον διαβήτη δεν πρέπει να προστατεύουμε μόνο το σάκχαρο. Πρέπει να προστατεύουμε και τους μυς. Η επαρκής και ποιοτική διατροφή, η σωστή πρόσληψη πρωτεΐνης και η συστηματική άσκηση αποτελούν βασικά εργαλεία για να διατηρηθούν η δύναμη, η κινητικότητα και η ποιότητα ζωής όσο μεγαλώνουμε» καταλήγει ο δρ Δημοσθενόπουλος.