Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης της Αυτοκτονίας

Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (10 Σεπτεμβρίου), με το μήνυμα «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία», θέτει στο επίκεντρο ένα ζήτημα δημόσιας υγείας που συχνά παραμένει στη σκιά. Ο Κυριάκος Κατσαδώρος, Επιστημονικός Διευθυντής της «ΚΛΙΜΑΚΑ», ψυχίατρος, Πρόεδρος του Κλάδου Τηλεψυχιατρικής της ΕΨΕ και Εθνικός Αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP), επισημαίνει ότι η πρόληψη δεν μπορεί να αρχίζει όταν η κρίση έχει ήδη εκδηλωθεί.

Η επιδημιολογική εικόνα

Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι παγκοσμίως χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία. Στην Ελλάδα, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ κατέγραψε 2.946 θανάτους την περίοδο 2020-2025, εκ των οποίων 579 το 2025. Η χώρα μας εξακολουθεί να βρίσκεται μεταξύ εκείνων με τα χαμηλότερα καταγεγραμμένα ποσοστά στην Ευρώπη, ωστόσο ο κ. Κατσαδώρος τονίζει ότι οι αριθμοί δεν πρέπει να οδηγούν σε εφησυχασμό: «Η ίδια η ευρωπαϊκή εικόνα δείχνει ότι η αυτοκτονικότητα παραμένει σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας, με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ χωρών. Ο ΠΟΥ αναφέρει περισσότερους από 120.000 θανάτους από αυτοκτονία ετησίως στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια».

Κατά τον κ. Κατσαδώρο, η ουσιαστική συζήτηση δεν σταματά στον αριθμό: «Το κρίσιμο είναι η ευαλωτότητα». Όπως εξηγεί, «ένας άνθρωπος μπορεί να φέρει για χρόνια ένα υπόβαθρο ψυχικής, βιολογικής, οικογενειακής ή αναπτυξιακής ευαλωτότητας χωρίς αυτή να είναι εμφανής. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης ή απορρύθμισης, αυτή η ευαλωτότητα μπορεί να ενεργοποιηθεί και να πάρει κλινική μορφή. Γι’ αυτό η πρόληψη δεν πρέπει να περιμένει την οξεία κρίση».

Η έγκαιρη αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο «καμπανάκι» για το περιβάλλον του ατόμου. Σύμφωνα με τον κ. Κατσαδώρο, τα «σιωπηλά» σημάδια είναι συχνά μεταβολές από τη συνήθη εικόνα του ανθρώπου: απόσυρση, απομόνωση, απώλεια ενδιαφέροντος, αλλαγές στον ύπνο, έντονη ευερεθιστότητα, πτώση στη λειτουργικότητα, παραμέληση εαυτού, αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών, αλλά και φράσεις όπως «δεν αντέχω άλλο», «είμαι βάρος» ή «τίποτα δεν έχει νόημα».

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό: προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξαρτήσεις ή αυτοκτονικότητα στην οικογένεια. Όπως συνοψίζει ο κ. Κατσαδώρος, «η βασική αρχή είναι απλή: η αλλαγή έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν συναντάς ένα επιβαρυμένο ιστορικό ή γνωστή ευαλωτότητα. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μια ρητή δήλωση ότι κάποιος θέλει να πεθάνει για να κινητοποιηθούμε. Χρειάζεται να παρατηρήσουμε, να πλησιάσουμε χωρίς κριτική και να ενεργοποιήσουμε βοήθεια έγκαιρα. Συχνά, τη διαφορά την κάνει ακριβώς αυτό: ότι κάποιος πρόσεξε και δεν το αγνόησε».

Κατάρριψη του μύθου

Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθαρίζει ότι η ευθεία ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις δεν δημιουργεί αυτοκτονικότητα ούτε «βάζει την ιδέα», αλλά μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας με έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε κρίση. «Αυτός ο φόβος εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά δεν επιβεβαιώνεται από τα επιστημονικά δεδομένα», αναφέρει.

Δίνοντας οδηγίες για την προσέγγιση, τονίζει ότι «το σημαντικό είναι ο τρόπος. Δεν χρειάζονται περίπλοκες φράσεις ούτε “σωστές λέξεις”. Μπορούμε να πούμε απλά: “Σε βλέπω ότι δυσκολεύεσαι πολύ. Έχεις σκεφτεί να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή να μην είσαι πια εδώ;”. Η ερώτηση πρέπει να γίνεται με ηρεμία, χωρίς φόβο, χωρίς κριτική και χωρίς προσπάθεια να μειώσουμε ή να διορθώσουμε αμέσως αυτό που νιώθει ο άλλος».

Εξίσου σημαντικό είναι να ακούμε πραγματικά την απάντηση: «Να μη βιαζόμαστε να πούμε “μην το σκέφτεσαι”, “έχεις τόσα να ζήσεις” ή “όλα θα περάσουν”. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε έντονη ψυχική κρίση χρειάζεται πρώτα να αισθανθεί ότι κάποιος κατανοεί τη σοβαρότητα της στιγμής και παραμένει δίπλα του». Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, ο άνθρωπος δεν πρέπει να μείνει μόνος, ενώ χρειάζεται άμεση ενεργοποίηση επαγγελματικής βοήθειας. «Ρωτάμε, ακούμε, μένουμε κοντά και ζητάμε βοήθεια έγκαιρα. Η σιωπή δεν προστατεύει. Η σωστή επικοινωνία μπορεί να προστατεύσει».

Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, στελεχωμένη από επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αξιολογεί τον κίνδυνο και συνδέει, όταν χρειάζεται, τον καλούντα με τις κατάλληλες υπηρεσίες. Λειτουργεί σε 24ωρη βάση, 7 ημέρες την εβδομάδα, από τον φορέα ΚΛΙΜΑΚΑ.

Παράλληλα, το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας παρέχει ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, τηλεψυχιατρική και στήριξη σε ανθρώπους από όλη την Ελλάδα, υποστηρίζει οικογένειες και επιζώντες μετά από αυτοκτονία και συνεργάζεται με σχολεία, υπηρεσίες και θεσμικούς φορείς. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα επικοινωνίας μέσω του help@suicide-help.gr για ανθρώπους που δυσκολεύονται να μιλήσουν άμεσα τηλεφωνικά.

Κλείνοντας, ο κ. Κατσαδώρος αναφέρεται στο μήνυμα της ΚΛΙΜΑΚΑ: «Η οξεία αυτοκτονική κρίση δεν εμφανίζεται συνήθως αποκομμένη από την προηγούμενη πορεία του ανθρώπου. Συχνά αποτελεί συνέχεια μιας ευαλωτότητας που μπορεί να υπήρχε για μεγάλο χρονικό διάστημα και, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, να έχει αποσταθεροποιηθεί. Η κρίση είναι η κορύφωση μιας διεργασίας – όχι απαραίτητα η αρχή της».

«Γι’ αυτό και το μήνυμα ελπίδας δεν είναι απλώς ότι “η κρίση θα περάσει”», υπογραμμίζει. «Είναι ότι η ευαλωτότητα μπορεί να αναγνωριστεί, να υποστηριχθεί και να αντιμετωπιστεί. Η πρόληψη λοιπόν δεν αρχίζει όταν όλα έχουν φτάσει στο όριο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα – όταν ο άνθρωπος μιλήσει, όταν κάποιος τον ακούσει και όταν η βοήθεια γίνει διαθέσιμη πριν η ευαλωτότητα εξελιχθεί σε κρίση».