Πώς η Σαχάρα απειλεί την Ευρώπη και την Ελλάδα

Σημαντική απειλή για την υγεία των Ευρωπαίων τείνει να γίνει το φαινόμενο της μεταφοράς σκόνης από την Αφρική, το οποίο έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Η σκόνη της αφρικανικής ερήμου συμβάλλει όλο και περισσότερο στην συγκέντρωση μικροσκοπικών αιωρούμενων σωματιδίων στην ευρωπαϊκή ατμόσφαιρα, υποβαθμίζοντας την ποιότητα του αέρα. Η χαμηλή ποιότητα του αέρα με τη σειρά της μπορεί να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία, κυρίως του αναπνευστικού συστήματος, και κατ’ επέκταση μπορεί να αυξήσει την θνησιμότητα. Η Ελλάδα, μάλιστα, φαίνεται να επηρεάζεται σημαντικά από το φαινόμενο.

Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο Nature διαπιστώνει ότι σε πολλές περιοχές της Ευρώπης τις τελευταίες δεκαετίες έχει παρατηρηθεί αύξηση τόσο της έντασης όσο και της συχνότητας των επεισοδίων μεταφοράς σκόνης από τις αφρικανικές ερήμους.

Οι επιστήμονες – από διάφορες χώρες της Ευρώπης και με τη συμμετοχή ειδικών από ελληνικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα – δημιούργησαν μια βάση δεδομένων με ημερήσιες συγκεντρώσεις μετάλλων που προέρχονται από σκόνη ερήμου σε ευρωπαϊκές τοποθεσίες. Στη συνέχεια ανέπτυξαν ένα μοντέλο για την εκτίμηση των ημερήσιων συγκεντρώσεων σκόνης στα PM10 (αιωρούμενα σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 10 μικρόμετρα – μm) κατά την περίοδο 2012-2021. Οι εκτιμώμενες συγκεντρώσεις κυμαίνονταν από 2,09 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα (μg/m³) στη βόρεια και κεντρική Ευρώπη έως 5,28 μg/m³ στη νότια Ευρώπη.

Οπως ανέφεραν στο . ο Δρ Πέτρος Βασιλάκος και ο Δρ Μανούσος Μανούσακας, αμφότεροι ερευνητές στο Κέντρο Ενεργειακών και Περιβαλλοντικών Επιστημών, στο Ινστιτούτο Paul Scherrer της Ελβετίας και συγγραφείς της μελέτης, το βασικό εύρημα είναι ότι η ερημική σκόνη που μεταφέρεται από τη Βόρεια Αφρική προς την Ευρώπη αυξάνεται σε ποσότητα.

«Κατά την περίοδο 2012–2021 δεν διαπιστώσαμε απαραίτητα περισσότερα επεισόδια, αλλά σε πολλές περιοχές εντονότερα επεισόδια, τα οποία μετέφεραν μεγαλύτερες ποσότητες σκόνης. Παράλληλα, η ανάλυση πυρήνων πάγου από τις Aλπεις μάς επέτρεψε να εξετάσουμε το φαινόμενο σε βάθος περίπου 250 ετών. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η απόθεση ερημικής σκόνης έχει υπερδιπλασιαστεί σε σύγκριση με την προβιομηχανική περίοδο. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, διότι δείχνει ότι δεν πρόκειται απλώς για μια πρόσκαιρη διακύμανση της τελευταίας δεκαετίας, αλλά για μια σαφή και μακροχρόνια ανοδική τάση», εξηγούν οι δύο επιστήμονες.

Eνα ακόμη ουσιαστικό αποτέλεσμα της έρευνας είναι ότι δημιουργήθηκε μια εκτεταμένη βάση δεδομένων και ένας λεπτομερής χάρτης της έκθεσης στην ερημική σκόνη σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτά τα εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως σημείο αναφοράς για μελλοντικές επιδημιολογικές μελέτες, ώστε να γίνουν καλύτερα κατανοητές τόσο οι άμεσες όσο και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις της σκόνης στην ανθρώπινη υγεία.

Πόσο απειλείται η Ελλάδα

Η Ελλάδα και, ευρύτερα, η Ανατολική Μεσόγειος συγκαταλέγονται στις ευρωπαϊκές περιοχές που επηρεάζονται περισσότερο από τη μεταφορά σκόνης, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης και της εγγύτητάς τους στις κύριες περιοχές προέλευσης της σκόνης στη Βόρεια Αφρική και, σε μικρότερο βαθμό, στη Μέση Ανατολή.

Οπως εξηγούν οι Βασιλάκος και Μανούσακας, τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι η Ελλάδα είναι ανάμεσα στις περιοχές με τις μεγαλύτερες αυξήσεις στο συνολικό φορτίο σκόνης κατά την περίοδο 2012–2021.

«Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι τα επεισόδια δεν έγιναν απαραίτητα συχνότερα, αλλά έγιναν εντονότερα: όταν η αφρικανική σκόνη φτάνει στη χώρα μας, οι συγκεντρώσεις που μεταφέρει είναι κατά μέσο όρο υψηλότερες», τονίζουν.

Ειδικότερα, η ανάλυση δείχνει ότι σε πόλεις όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη η ένταση των επεισοδίων αυξήθηκε κατά περίπου δύο μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο από τις αρχές του 2012 έως το τέλος του 2021. Πρόκειται για σημαντική μεταβολή μέσα σε διάστημα μόλις δέκα ετών, η οποία είναι συμβατή με τη γενικότερη εικόνα που παρατηρείται στην Ανατολική Μεσόγειο και στα Βαλκάνια.

Η ελληνική συμμετοχή ήταν σημαντική για την τεκμηρίωση αυτής της εικόνας. Μετρήσεις από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Κρήτης ενσωματώθηκαν στην ευρωπαϊκή βάση δεδομένων και συνέβαλαν τόσο στην εκπαίδευση όσο και στην αξιολόγηση του μοντέλου.

Στη σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη, η χώρα μας διαφέρει κυρίως ως προς την ένταση των επεισοδίων μεταφοράς σκόνης: οι συγκεντρώσεις είναι σημαντικά υψηλότερες και, κατά την περίοδο 2012–2021, αυξήθηκαν αισθητά.

Ως προς τη συχνότητα, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. «Δεν διαπιστώσαμε σαφή αύξηση στον αριθμό των επεισοδίων στην Ελλάδα. Το βασικό εύρημα είναι ότι, ακόμη και όταν οι ημέρες σκόνης παραμένουν σταθερές ή μειώνονται ελαφρά, τα επεισόδια τείνουν να είναι ισχυρότερα και να μεταφέρουν μεγαλύτερες ποσότητες σωματιδίων». αναφέρουν οι δύο έλληνες ειδικοί.

Υπάρχει επίσης διαφορά στην εποχικότητα: «Στην Ανατολική Μεσόγειο οι υψηλότερες συγκεντρώσεις εμφανίζονται κυρίως την άνοιξη, από τον Μάρτιο έως τον Μάιο, και μπορούν να παραμένουν αυξημένες έως το φθινόπωρο. Αντίθετα, στη δυτική Μεσόγειο η κορύφωση παρατηρείται συχνότερα το καλοκαίρι».

Συνολικά, επομένως, η Ελλάδα χαρακτηρίζεται περισσότερο από την υψηλή ένταση και μεγάλη διάρκεια της περιόδου έκθεσης παρά από μεγαλύτερη συχνότητα επεισοδίων.

Ποιες περιοχές επηρεάζονται περισσότερο στον ελλαδικό χώρο

Οπως διαπίστωσε η μελέτη, οι περιοχές που επηρεάζονται περισσότερο είναι κυρίως η ανατολική Ελλάδα, το Αιγαίο και γενικότερα η νότια και νοτιοανατολική χώρα.

«Αυτές οι περιοχές βρίσκονται πιο κοντά στις κύριες διαδρομές μεταφοράς σκόνης από τη Βόρεια Αφρική και, σε μικρότερο βαθμό, από τη Μέση Ανατολή. Σημαντική επιβάρυνση καταγράφεται επίσης σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, όπου κατά την περίοδο της μελέτης παρατηρήθηκε αισθητή αύξηση της έντασης των επεισοδίων», αναφέρουν οι δύο επιστήμονες.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για την υγεία μας

Η μελέτη δεν πραγματοποίησε ξεχωριστή επιδημιολογική ανάλυση για την Ελλάδα. Ωστόσο, σύμφωνα με τους δύο ερευνητές, επειδή η χώρα μας ανήκει στις περισσότερο εκτεθειμένες περιοχές της νότιας Ευρώπης, οι εκτιμήσεις για την περιοχή είναι ιδιαίτερα σχετικές για τον ελληνικό πληθυσμό.

Για τα επεισόδια σκόνης στη νότια Ευρώπη, όπου η μέση συγκέντρωση της μεταφερόμενης σκόνης υπολογίστηκε σε περίπου 9,7 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, η βραχυπρόθεσμη έκθεση συνδέθηκε με εκτιμώμενη αύξηση περίπου 0,67% στην ημερήσια θνησιμότητα και 0,73% στις ημερήσιες εισαγωγές σε νοσοκομεία για αναπνευστικά προβλήματα στις ηλικίες άνω των 15 ετών. Στα παιδιά έως 14 ετών η εκτιμώμενη αύξηση των εισαγωγών ήταν αισθητά μεγαλύτερη, περίπου 2,5%, γεγονός που δείχνει ότι οι μικρότερες ηλικίες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες.

Οι άμεσες επιπτώσεις περιλαμβάνουν την επιδείνωση του άσθματος και άλλων αναπνευστικών παθήσεων, ενώ τις ημέρες με υψηλή συγκέντρωση σκόνης έχει καταγραφεί αύξηση των θανάτων από αναπνευστικά και καρδιαγγειακά αίτια. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και όσοι πάσχουν ήδη από άσθμα, χρόνια αναπνευστική ή καρδιαγγειακή νόσο.

Για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν ακόμη ασφαλή συμπεράσματα. Απαιτούνται εκτεταμένες, μακροχρόνιες επιδημιολογικές μελέτες, οι οποίες μπορούν να αντλήσουν δεδομένα από βάσεις δεδομένων όπως αυτή που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της παραπάνω μελέτης.

Γενικά, η ορυκτή σκόνη της ερήμου θεωρείται λιγότερο επιβλαβής από τα πολύ λεπτά σωματίδια που προέρχονται από την κυκλοφορία και τις διαδικασίες καύσης, τα οποία διεισδύουν βαθύτερα στους πνεύμονες και συχνά περιέχουν αιθάλη και άλλες δραστικές χημικές ενώσεις.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η σκόνη είναι ακίνδυνη. Κατά τη διάρκεια ισχυρών επεισοδίων οι συγκεντρώσεις είναι σημαντικές, ενώ περίπου το 28% της μεταφερόμενης σκόνης εκτιμήθηκε ότι βρίσκεται στην κατηγορία των λεπτών σωματιδίων PM₂.₅ (με διάμετρο μικρότερη από 2.5 μm και άρα μεγαλύτερη ικανότητα διείσδυσης στον οργανισμό μέσω της αναπνοής). Επομένως, ακόμη και ένα σχετικά λιγότερο τοξικό υλικό μπορεί να προκαλέσει ουσιαστική επιβάρυνση όταν η έκθεση είναι αρκετά υψηλή, ιδιαίτερα στις ευάλωτες ομάδες.

Τι μπορεί να γίνει

Οπως εξηγούν οι δύο επιστήμονες, η ερημική σκόνη είναι φυσικό φαινόμενο και δεν μπορεί να περιοριστεί άμεσα στην πηγή της με τον ίδιο τρόπο που περιορίζονται, για παράδειγμα, οι εκπομπές από την κυκλοφορία ή τη βιομηχανία.

Ετσι, η βασική στρατηγική αντιμετώπισης αφορά την καλύτερη παρακολούθηση, πρόγνωση και έγκαιρη ενημέρωση.

Οι Βασιλάκος και Μανούσακας είναι ξεκάθαροι:

«Πρώτα απ’ όλα, χρειάζεται να διατηρηθούν και να ενισχυθούν τα δίκτυα επίγειων μετρήσεων, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Ανατολική Μεσόγειος, όπου η έκθεση είναι μεγαλύτερη. Ο συνδυασμός αυτών των μετρήσεων με δορυφορικά δεδομένα, μετεωρολογικές προβλέψεις και εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ακρίβεια των προγνώσεων, κυρίως ως προς τη συγκέντρωση της σκόνης κοντά στο έδαφος, όπου επηρεάζεται ο πληθυσμός.

»Ενα δεύτερο σημαντικό μέτρο είναι η ανάπτυξη σαφών συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης για τα μεγάλα επεισόδια. Οι ειδοποιήσεις αυτές θα πρέπει να μεταφράζουν την επιστημονική πρόγνωση σε απλές και πρακτικές οδηγίες, ώστε οι πολίτες, ιδιαίτερα τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με αναπνευστικά ή καρδιαγγειακά προβλήματα, να μπορούν να περιορίζουν προσωρινά την έντονη εξωτερική δραστηριότητα και να ακολουθούν τις συστάσεις των αρμόδιων αρχών.

»Παράλληλα, είναι σημαντική η συστηματική συνεργασία μεταξύ ερευνητικών φορέων, υπηρεσιών δημόσιας υγείας, μετεωρολογικών οργανισμών και πολιτικής προστασίας. Η λεπτομερής βάση δεδομένων που δημιουργήθηκε στη μελέτη μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως σημείο αναφοράς για μελλοντικές έρευνες σχετικά με τις βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία.

»Τέλος, σε μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα, ο περιορισμός της ερημοποίησης είναι σημαντικός, καθώς η αυξανόμενη ξηρασία μπορεί να ενισχύσει τις πηγές σκόνης.

»Αρα, η άμεση προτεραιότητα είναι να προβλέπουμε καλύτερα τα επεισόδια και να μειώνουμε την έκθεση, ενώ η μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση συνδέεται με ευρύτερες πολιτικές για το κλίμα και την προστασία των εδαφών».

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google