Βραβεύθηκε με το «Νομπέλ του Νερού» και εκπέμπει SOS

«Πριν κλείσω, θέλω να πω κάτι σημαντικό, κάτι που όλοι θα πρέπει να θυμόμαστε πάντα: δεν είμαστε οι καλύτεροι, είμαστε απλώς οι πιο τυχεροί. Και αυτό συνεπάγεται μια ευθύνη». Οταν ο Κάβεχ Μαντάνι λέει αυτά τα λόγια, το πλατύ χαμόγελό του εξαφανίζεται. Για λίγες στιγμές σοβαρεύει και αφήνει στην άκρη την αμηχανία που συχνά συνοδεύει το χαμόγελό του. Αυτή τη φορά μιλά απολύτως σοβαρά.

Εξηγεί γιατί επέλεξε να γίνει επιστήμονας και γιατί θέλει η δουλειά του να συμβάλει ώστε ο κόσμος να γίνει λίγο καλύτερος. Είναι 10 το πρωί της 26ης Αυγούστου στη Στοκχόλμη και ο Μαντάνι ετοιμάζεται να παραλάβει το Stockholm Water Prize, μια διάκριση που απονέμεται από το 1991 και θεωρείται το «Νομπέλ του Νερού». Το βραβείο, που απονέμεται σε συνεργασία με τη Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών, το παραδίδει προσωπικά ο βασιλιάς της Σουηδίας Κάρολος ΙΣΤ΄ Γουστάβος, ο οποίος βρίσκεται στην πρώτη σειρά της αίθουσας. Αργότερα θα παραθέσει προς τιμήν του και επίσημο δείπνο.

Όπως γράφει ο δημοσιογράφος της Corriere della Sera Ρικάρντο Λούνα, ο Μαντάνι δεν είναι ένας συνηθισμένος νικητής. Στα 44 του είναι ο νεότερος άνθρωπος που έχει λάβει ποτέ το συγκεκριμένο βραβείο. Είναι επίσης ο πρώτος αξιωματούχος των Ηνωμένων Εθνών που το κερδίζει, καθώς διευθύνει το υδατικό think tank του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών στην περιοχή του Τορόντο. Είναι ακόμη ο πρώτος Ιρανός και ο πρώτος πρώην πολιτικός που τιμάται με τη διάκριση. Στο παρελθόν είχε διατελέσει αντιπρόεδρος και υφυπουργός Περιβάλλοντος του Ιράν, προτού αναγκαστεί να εγκαταλείψει τη χώρα του για να αποφύγει νέα σύλληψη.

Από την «κρίση» στη «χρεοκοπία του νερού»

Το έργο που τον έκανε γνωστό συνοψίζεται σε δύο λέξεις: «Water Bankruptcy», δηλαδή «Χρεοκοπία του Νερού».

Ο Μαντάνι επιμένει ότι αυτό που αντιμετωπίζουμε δεν είναι απλώς μια υδατική κρίση. Είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο και διαρκεί εδώ και τουλάχιστον μισό αιώνα. Και δεν αφορά μόνο τις φτωχές χώρες του παγκόσμιου Νότου.

Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει την κατάσταση, αλλά, όπως υποστηρίζει, δεν μπορεί να αποτελέσει άλλοθι για την κακή πολιτική. Η πραγματική αιτία βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι διαχειρίστηκαν τους υδάτινους πόρους: στην επιφανειακή διαχείριση, στην υπερεκμετάλλευση και στην αδυναμία συνεργασίας.

Εδώ βρίσκεται και η βάση της σκέψης του – σημειώνει ο Ρικάρντο Λούκα. Ο Μαντάνι έχει μελετήσει τη λεγόμενη «θεωρία των παιγνίων», προσπαθώντας να κατανοήσει γιατί οι άνθρωποι λαμβάνουν συγκεκριμένες αποφάσεις και τι θα μπορούσε να τους οδηγήσει σε διαφορετικές επιλογές. «Αν δεν καταλάβεις τις επιλογές των άλλων, η συνεργασία είναι καταδικασμένη», είναι ουσιαστικά το συμπέρασμα στο οποίο έχει καταλήξει.

Από την Τεχεράνη στη Στοκχόλμη

Η ιστορία του ίδιου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το νερό. Γεννήθηκε στην Τεχεράνη το 1981, ενώ και οι δύο γονείς του εργάζονταν στον υδάτινο τομέα και είχαν γνωριστεί μέσα από τη δουλειά τους.

Μία από τις πιο έντονες παιδικές του αναμνήσεις είναι μια πυραυλική επίθεση στην Τεχεράνη, στις 29 Φεβρουαρίου 1988. Ήταν μόλις έξι ετών. Ο ίδιος δεν τραυματίστηκε, όμως είδε τη μητέρα του τραυματισμένη και καλυμμένη με αίμα.

Χρόνια αργότερα, σε ομιλία του στο TED, θα αστειευτεί λέγοντας ότι, ως μοναχοπαίδι, δεν είχε και πολλές επιλογές παρά να ασχοληθεί με το νερό. «Είμαι ευγνώμων στο νερό που μου έδωσε καλούς γονείς. Το λιγότερο που μπορούσα να κάνω για να το ευχαριστήσω ήταν να το μελετήσω».

Σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Ταμπρίζ και στη συνέχεια έφυγε για το εξωτερικό. Πριν από 21 χρόνια βρέθηκε για πρώτη φορά στη Σουηδία, όπου έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στους υδάτινους πόρους στο Λουντ.

Η επιλογή της Σουηδίας, όπως εξηγεί στον ιταλό συνομιλητή του, δεν ήταν εξαρχής ένα μεγάλο σχέδιο. «Εκείνη την εποχή δεν ήταν καθόλου εύκολο να πάρεις βίζα για να φύγεις από το Ιράν. Δεν μπορώ, λοιπόν, να πω ότι είχα πολλές επιλογές. Ίσως η Σουηδία να ήταν κάποια στιγμή μια επιλογή που υπαγορεύτηκε από την απόγνωση ή από έναν συνδυασμό περιστάσεων».

Κι όμως, εκεί βρήκε ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα για το νερό που ταίριαζε απόλυτα στα ενδιαφέροντά του.

Το μάθημα του ομαδικού βαθμού

Στη Σουηδία πήρε και ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα της ζωής του.

Σε μια ομαδική εργασία στο πανεπιστήμιο, η ομάδα του πήρε χαμηλό βαθμό επειδή ένας φοιτητής δεν είχε τις απαραίτητες γνώσεις πληροφορικής. Ο Μαντάνι απογοητεύτηκε. Στην επόμενη εργασία, όμως, ήταν ο ίδιος που δεν ήξερε να χρησιμοποιεί το Excel. Αυτή τη φορά η ομάδα πήρε υψηλό βαθμό — «9, όχι 10», όπως θυμάται χαμογελώντας — επειδή οι συμφοιτητές του τον βοήθησαν.

Το συμπέρασμα ήταν απλό: «Δεν επιλέγεις πάντα τους ανθρώπους με τους οποίους θα συνεργαστείς. Πρέπει να προσαρμόζεσαι. Κάποιες φορές θα δώσεις εσύ κάτι περισσότερο και κάποιες άλλες θα χρειαστεί να δεχθείς βοήθεια».

Αργότερα πήγε στην Καλιφόρνια, στο Πανεπιστήμιο του Ντέιβις, όπου ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην πολιτική και περιβαλλοντική μηχανική, με αντικείμενο τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα υδροηλεκτρικά συστήματα.

Το 2007 χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο «water bankruptcy». Η ιδέα έμεινε για χρόνια στο περιθώριο. Το 2015, όμως, άρχισε να παίρνει μορφή.

Εργαζόταν τότε σε ένα ντοκιμαντέρ για τα υπόγεια υδάτινα αποθέματα του Ιράν. Είδε παλιό ασπρόμαυρο υλικό που μιλούσε για υδατική κρίση και κάτι δεν του ταίριαζε. «Πώς μπορεί κάτι να είναι κρίση για πενήντα χρόνια;» αναρωτήθηκε.

Έτσι γεννήθηκε ο όρος «χρεοκοπία του νερού».

Ο «τρομοκράτης του νερού»

Η έρευνά του δεν ήταν χωρίς κόστος.

Σε επιστημονική εργασία του το 2016 χρησιμοποίησε την έννοια της «χρεοκοπίας του νερού» για να ασκήσει κριτική στην ιρανική κυβέρνηση. Μελετώντας την ερημοποίηση λιμνών, υποστήριξε ότι βασική αιτία δεν ήταν η κλιματική αλλαγή —όπως υποστήριζαν οι ιρανικές αρχές— αλλά η αποτυχία της υδατικής πολιτικής.

Ένας στενός φίλος του, ο Καβούς Σεγιέντ-Εμάμι, συνελήφθη και πέθανε στη φυλακή. Το καθεστώς μίλησε για αυτοκτονία. Ο ίδιος ο Μαντάνι κρατήθηκε για 72 ώρες και ανακρίθηκε με την κατηγορία ότι ήταν «τρομοκράτης του νερού».

Ακόμη και μέσα στο κελί, λέει, προσπάθησε να εφαρμόσει τη θεωρία των παιγνίων: να μπει στη θέση εκείνων που τον ανέκριναν και να καταλάβει τη λογική τους.

Πόσο θα κοστίσει πραγματικά η κλιματική αλλαγή; Οι αριθμοί των οικονομολόγων δείχνουν μια διαχειρίσιμη ζημιά. Ο Κάβεχ Μαντάνι βλέπει μια πολύ πιο σκοτεινή πραγματικότητα πίσω από τα μοντέλα.

«Τα σύνθετα προβλήματα δεν έχουν μαγική λύση»

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της σκέψης του. Τα προβλήματα του νερού, υποστηρίζει, δεν είναι απλώς δύσκολα. Είναι σύνθετα.

«Ένα δύσκολο πρόβλημα μπορεί να λυθεί με περισσότερη επιστήμη και περισσότερα χρήματα. Το να στείλεις ανθρώπους στο διάστημα είναι δύσκολο. Κάποια στιγμή βρίσκεις λύση. Τα σύνθετα προβλήματα, όμως, δεν έχουν λύση».

Γι’ αυτό θεωρεί λανθασμένο να χαρακτηρίζουμε τους αγρότες που εξαντλούν τα υπόγεια ύδατα ως «παράλογους». Πρέπει να καταλάβουμε γιατί το κάνουν. Το ίδιο, λέει, ισχύει για τους πολιτικούς, ακόμη και για τους τρομοκράτες.

«Είναι εύκολο να χαρακτηρίσεις έναν πολιτικό ή έναν τρομοκράτη παράλογο. Πρέπει όμως να καταλάβεις γιατί συμπεριφέρεται όπως συμπεριφέρεται».

Σήμερα ο Μαντάνι βρίσκεται ακριβώς στη διασταύρωση επιστήμης, πολιτικής και ακτιβισμού, μέσα από τη δουλειά του στα Ηνωμένα Έθνη. Και εκεί έχει διαπιστώσει κάτι που θεωρεί κρίσιμο: οι πολιτικοί δεν διαβάζουν απαραίτητα τις καλύτερες επιστημονικές μελέτες.

«Μερικές φορές μια απλή φράση σε μια συζήτηση με έναν υπεύθυνο λήψης αποφάσεων μπορεί να είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τόνους επιστημονικών άρθρων».

«Πρέπει να μιλάμε για τον παγκόσμιο Νότο»

Ο Μαντάνι θέλει να χρησιμοποιήσει αυτή τη θέση και για έναν ακόμη σκοπό: να δώσει μεγαλύτερο βάρος στις πραγματικές ανάγκες του παγκόσμιου Νότου.

Έχει ζήσει και εργαστεί σε τρεις ηπείρους και υποστηρίζει ότι πολλές φορές τα προβλήματα όπως τα αντιλαμβάνεται ο παγκόσμιος Βορράς δεν είναι τα ίδια προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Νότος.

«Γιατί μου μιλάς για τις μελλοντικές γενιές όταν εγώ υποφέρω σήμερα; Πώς μπορώ να ανησυχώ για τα είδη που απειλούνται με εξαφάνιση όταν υποφέρουν τα παιδιά μου;»

Γι’ αυτό υπενθυμίζει διαρκώς στους συναδέλφους του ότι οι ίδιοι είναι «οι τυχεροί». Όχι επειδή είναι πιο έξυπνοι, αλλά επειδή κατάφεραν να βρεθούν «από αυτή την πλευρά του τείχους».

Και αυτή η οπτική βρίσκεται πίσω από αρκετές από τις πρόσφατες εκθέσεις των Ηνωμένων Εθνών, οι οποίες, όπως σημειώνει ο Λούνα στη Corriere della Sera, αμφισβητούν ορισμένες από τις βεβαιότητες του πλούσιου κόσμου.

Από το νερό στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Στην έκθεση για την «Global Water Bankruptcy», ο Μαντάνι επιμένει ότι η χρεοκοπία του νερού δεν είναι πρόβλημα μόνο της Αφρικής ή της Μέσης Ανατολής. Είναι και ευρωπαϊκό πρόβλημα, που συνδέεται με τη διακυβέρνηση και την κακή διαχείριση.

Αλλά η κριτική του επεκτείνεται και στην πράσινη μετάβαση. Η εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών που χρειάζονται για ηλεκτρικά αυτοκίνητα και νέες τεχνολογίες μπορεί να προκαλεί ρύπανση και ανθρώπινες απώλειες σε περιοχές που βρίσκονται πολύ μακριά από τους τελικούς καταναλωτές.

Το ίδιο ισχύει και για την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Ο Μαντάνι θεωρεί ότι η συζήτηση στον παγκόσμιο Βορρά έχει επικεντρωθεί υπερβολικά στα data centers και στην κατανάλωση νερού από αυτά. «Αν συγκρίνεις τον αντίκτυπο των data centers στο νερό με όσα συμβαίνουν σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού, ο αντίκτυπος είναι μικρός».

Η εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών, η παραγωγή ημιαγωγών, η κατασκευή της απαραίτητης υποδομής και, στη συνέχεια, η διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων έχουν επίσης περιβαλλοντικό κόστος.

Δεν ζητά να σταματήσει η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. «Θέλω να τη χρησιμοποιούμε όταν προσθέτει αξία». Παράλληλα, ζητά μεγαλύτερη ευθύνη από τις εταιρείες, τους παρόχους υπηρεσιών, τους χρήστες αλλά και τις κυβερνήσεις.

Η έκθεση των Ηνωμένων Εθνών συνέβαλε, μάλιστα, στη δημιουργία πρωτοβουλίας για τη διαφάνεια του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της Τεχνητής Νοημοσύνης. Στόχος είναι οι εταιρείες να δηλώνουν το υδατικό, ανθρακικό και εδαφικό αποτύπωμά τους.

Γιατί παραμένει αισιόδοξος

Πώς μπορεί ένας άνθρωπος που βλέπει καθημερινά τόσο σύνθετα προβλήματα να παραμένει αισιόδοξος;

Ο Μαντάνι δεν αρνείται την απογοήτευση. Βλέπει έναν κόσμο όπου οι υποκρισίες είναι πλέον πιο εμφανείς, όπου χώρες που μιλούσαν για ανθρώπινα δικαιώματα παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο και όπου η αδικία παραμένει βαθιά.

Όμως θυμίζει ότι η ανθρωπότητα έχει προχωρήσει. Τα δικαιώματα των γυναικών, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η εκπαίδευση και το προσδόκιμο ζωής έχουν βελτιωθεί σε σχέση με έναν αιώνα πριν.

«Το βλέπω ως μια διαδικασία. Δεν πιστεύω ότι ο κόσμος θα σταματήσει όταν πεθάνω, ούτε ότι θα μπορέσω να λύσω τα προβλήματα μέχρι τότε. Γι’ αυτό είμαι αισιόδοξος».

Η δική του απάντηση δεν είναι η παραίτηση αλλά η προσπάθεια. «Πρέπει να παλέψουμε. Να μη χάσουμε την ελπίδα, αλλά να παραμείνουμε ρεαλιστές».

Και κυρίως, να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τους ανθρώπους αντί να τους χαρακτηρίζουμε αμέσως αφελείς, αδαείς ή παράλογους. Να αναζητήσουμε τις βαθύτερες αιτίες πίσω από τις επιλογές τους.

«Να κάνεις ό,τι μπορείς για τους άλλους»

Λίγο πριν κλείσει η συζήτηση, έρχεται η τελευταία ερώτηση: ποιο είναι το σημαντικότερο μάθημα που πήρε από τους γονείς του;

Η απάντηση είναι απλή και δεν αφορά το νερό.

«Να κάνεις ό,τι μπορείς για τους άλλους. Να είσαι γενναιόδωρος όσο μπορείς και πρόθυμος να παραιτηθείς από κάτι για χάρη των άλλων. Αν μπορείς να δώσεις, δώσε στην κοινωνία, δώσε στους ανθρώπους».

Ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται και ο πυρήνας ολόκληρης της σκέψης του Κάβεχ Μαντάνι. Η «χρεοκοπία του νερού» δεν είναι μόνο μια περιβαλλοντική απειλή. Είναι μια δοκιμασία συνεργασίας, δικαιοσύνης και συλλογικής ευθύνης.

Και ο άνθρωπος που βρέθηκε από την Τεχεράνη στη Στοκχόλμη για να παραλάβει το «Νομπέλ του Νερού» επιμένει σε κάτι πολύ πιο δύσκολο από μια τεχνολογική λύση: να μάθουμε να μοιραζόμαστε αυτό που έχουμε, πριν ανακαλύψουμε ότι το έχουμε ήδη ξοδέψει.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google