Οστεοπόρωση: Γιατί η πρόληψη ξεκινά από την παιδική ηλικία

Η οστεοπόρωση έχει μια ιδιαιτερότητα που την κάνει ύπουλη: δεν πονάει. Δεν δίνει σημάδια. Δεν προειδοποιεί. Εξελίσσεται σιωπηλά για χρόνια, χάνοντας σταδιακά οστική μάζα και ποιότητα, μέχρι τη στιγμή που ένα κάταγμα — συχνά μετά από μια ασήμαντη πτώση — αποκαλύπτει ότι η νόσος βρισκόταν εκεί όλο αυτό το διάστημα. Γι’ αυτό η Παγκόσμια Ημέρα Οστεοπόρωσης, στις 20 Οκτωβρίου, δεν είναι απλώς μια ημερομηνία ευαισθητοποίησης. Είναι μια υπενθύμιση ότι η υγεία των οστών χτίζεται — ή χάνεται — πολύ πριν εμφανιστεί το πρώτο σύμπτωμα.

Τα νούμερα είναι ενδεικτικά του μεγέθους. Περίπου 500 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με οστεοπόρωση. Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Οστεοπόρωσης, 1 στις 3 γυναίκες και 1 στους 5 άνδρες άνω των 50 ετών θα υποστεί στη διάρκεια της ζωής του ένα κάταγμα που σχετίζεται με την οστεοπόρωση. Κάθε χρόνο καταγράφονται έως και 37 εκατομμύρια κατάγματα ευθραυστότητας σε άτομα άνω των 55 ετών. Στην Ελλάδα, το 53% του πληθυσμού — άνδρες και γυναίκες — έχει χαμηλή οστική πυκνότητα, ενώ 684.000 Έλληνες πάσχουν επίσημα από οστεοπόρωση. Το 19% των γυναικών και το 11% των ανδρών άνω των 60 ετών έχουν διαγνωστεί με τη νόσο.

Τι είναι ακριβώς η οστεοπόρωση

Το οστό δεν είναι ένα νεκρό υλικό. Είναι ένας ζωντανός ιστός που ανανεώνεται συνεχώς. Καθημερινά, οστεοκλάστες — κύτταρα που «κατατρώγουν» οστό — το αποδομούν, και οστεοβλάστες — κύτταρα που το χτίζουν — το ανακατασκευάζουν. Στην υγιή κατάσταση, οι δύο διεργασίες βρίσκονται σε ισορροπία. Στην οστεοπόρωση, η ισορροπία σπάει: η αποδόμηση υπερβαίνει την κατασκευή. Το οστό γίνεται λεπτότερο, πιο πορώδες, πιο εύθραυστο. Δεν είναι απλώς θέμα «λιγότερης μάζας»· είναι και θέμα ποιότητας — της αρχιτεκτονικής του οστού, της αντοχής του στη φόρτιση, της ικανότητάς του να απορροφά κραδασμούς.

Η νόσος δεν έχει ένα μόνο αίτιο. Είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς παραγόντων που δρουν σωρευτικά: η ηλικία, το οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης ή κατάγματος ισχίου, ένα προηγούμενο κάταγμα μετά από μικρή πτώση, το χαμηλό σωματικό βάρος, η καθιστική ζωή, το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ. Στις γυναίκες, η εμμηνόπαυση είναι κρίσιμη: η πτώση των οιστρογόνων επιταχύνει την οστική απώλεια, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια μετά την τελευταία έμμηνο ρύση.

Γιατί η πρόληψη ξεκινά από την παιδική ηλικία

Η οστική μάζα που αποκτά κάποιος στην παιδική και εφηβική ηλικία καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το «κεφάλαιο» που θα έχει στην ενήλικη ζωή. Το οστικό απόθεμα κορυφώνεται γύρω στα 25-30 χρόνια, και από εκεί και πέρα αρχίζει η φθίνουσα πορεία. Όσο μεγαλύτερο είναι το απόθεμα, τόσο μεγαλύτερο είναι το περιθώριο απώλειας πριν φτάσει κάποιος στο επίπεδο του κατάγματος. Γι’ αυτό η διατροφή με επαρκές ασβέστιο και πρωτεΐνη, η επάρκεια βιταμίνης D και η σωματική δραστηριότητα — ιδιαίτερα οι ασκήσεις με φόρτιση του σωματικού βάρους και η μυϊκή ενδυνάμωση — είναι σημαντικές από την παιδική ηλικία, όχι μόνο στα γηρατειά.

Η άσκηση δεν δρα μόνο μέσω της φόρτισης. Η μυϊκή δύναμη βελτιώνει την ισορροπία και μειώνει τον κίνδυνο πτώσης, που είναι ο κύριος μηχανισμός πρόκλησης κατάγματος. Ένας μυς που λειτουργεί καλά είναι και ένα «μαξιλάρι» που προστατεύει το οστό από την πτώση.

Η μεγάλη απόκλιση: Γιατί οι γυναίκες πλήττονται περισσότερο

Η οστεοπόρωση είναι συχνότερη στις γυναίκες για βιολογικούς λόγους: τα οστά τους είναι μικρότερα και ελαφρύτερα, και η εμμηνόπαυση προκαλεί ταχεία απώλεια. Αλλά η διαφορά δεν είναι μόνο βιολογική. Είναι και κοινωνική. Οι γυναίκες ζουν περισσότερο, άρα έχουν περισσότερο χρόνο για να χάσουν οστό. Και συχνά διαγιγνώσκονται αργότερα, γιατί τα συμπτώματα αποδίδονται στην ηλικία ή σε άλλες καταστάσεις. Η Παγκόσμια Ημέρα Οστεοπόρωσης είναι μια ευκαιρία να τονιστεί ότι η νόσος δεν αφορά μόνο τις γυναίκες — και ότι οι άνδρες, αν και λιγότεροι, συχνά διαγιγνώσκονται ακόμη πιο αργά.

Η οστεοπόρωση διαγιγνώσκεται με μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA), αλλά πολλοί άνθρωποι δεν κάνουν ποτέ την εξέταση επειδή δεν έχουν συμπτώματα. Το πρώτο «σύμπτωμα» είναι συχνά το κάταγμα. Και ένα κάταγμα ευθραυστότητας δεν είναι απλώς ένα σπασμένο κόκκαλο· είναι μια καμπή στην πορεία της ζωής. Μετά από ένα κάταγμα ισχίου, η κινητικότητα μειώνεται, η ανεξαρτησία χάνεται, ο κίνδυνος θανάτου αυξάνεται. Η πρόληψη δεν είναι πολυτέλεια· είναι επένδυση στη λειτουργικότητα.

Η φροντίδα των οστών δεν απαιτεί ηρωικές παρεμβάσεις. Απαιτεί συνέπεια. Επαρκές ασβέστιο (γαλακτοκομικά, σαρδέλες, μπρόκολο, αμύγδαλα), επαρκής βιταμίνη D (ήλιος, λιπαρά ψάρια, συμπληρώματα όταν χρειάζεται), πρωτεΐνη σε κάθε γεύμα, τακτική άσκηση με βάρος και αντίσταση, διακοπή του καπνίσματος, μέτρο στο αλκοόλ. Και, για όσους έχουν παράγοντες κινδύνου, έγκαιρος έλεγχος με τον γιατρό. Η γνώση των προσωπικών παραγόντων κινδύνου είναι το πρώτο βήμα για να μην φτάσει κανείς στο κάταγμα.

Η Παγκόσμια Ημέρα Οστεοπόρωσης δεν είναι μια γιορτή. Είναι μια υπενθύμιση ότι η υγεία των οστών χτίζεται με τις επιλογές που κάνουμε πολύ πριν εμφανιστεί το πρόβλημα. Και ότι η διατήρηση της κινητικότητας, της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής στο μέλλον εξαρτάται από το τι κάνουμε σήμερα — στην παιδική ηλικία, στην εφηβεία, στην ενήλικη ζωή, σε κάθε ηλικία.