Γιατί η θερμοκρασία του σώματος πέφτει εδώ και 150 χρόνια και τι σημαίνει για την υγεία μας

Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι γιατροί σε όλο τον κόσμο είχαν έναν χρυσό κανόνα: η φυσιολογική θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος είναι 37 βαθμοί Κελσίου. Ήταν το πρώτο πράγμα που έλεγε ο γιατρός όταν υποψιαζόταν λοίμωξη, το σημείο αναφοράς για κάθε θερμόμετρο και η γραμμή που χώριζε την υγεία από τον πυρετό. Σήμερα, όμως, μια σειρά από μελέτες δείχνουν κάτι που μοιάζει αντιφατικό: η μέση θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος έχει μειωθεί σταδιακά τα τελευταία 150 χρόνια, φτάνοντας σήμερα στους 36,4 με 36,6 βαθμούς Κελσίου. Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν ο Βούντερλιχ είχε κάνει λάθος. Είναι αν εμείς οι ίδιοι έχουμε αλλάξει και τι σημαίνει αυτό για την υγεία μας.

Από πού προήλθε το 37: Ο Βούντερλιχ και το θερμόμετρο

Η ιστορία ξεκινά τη δεκαετία του 1860, όταν ο Γερμανός γιατρός Καρλ Βούντερλιχ προσπάθησε να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα. Είναι ο πυρετός αυτοτελής ασθένεια ή σύμπτωμα κάποιας υποκείμενης νόσου. Σε μια εποχή που τα θερμόμετρα δεν χρησιμοποιούνταν συστηματικά, αφιέρωσε 15 χρόνια μετρώντας τη θερμοκρασία 25.000 ασθενών, άνδρες και γυναίκες, κάθε ηλικίας, συγκεντρώνοντας πάνω από ένα εκατομμύριο μετρήσεις από τη μασχάλη. Από αυτόν τον τεράστιο όγκο δεδομένων, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η μέση φυσιολογική θερμοκρασία των υγιών ενηλίκων είναι 37 βαθμοί Κελσίου, και ότι τιμές πάνω από 38 βαθμούς Κελσίου σηματοδοτούν πυρετό.

Ο Βούντερλιχ δεν ήταν ο πρώτος που πρότεινε το 37, αλλά το μέγεθος του δείγματός του του έδωσε τέτοιο κύρος ώστε ο αριθμός του απέκτησε εξυψωμένο καθεστώς ως καθολικό διαγνωστικό εργαλείο. Παράλληλα, ανακάλυψε κάτι εξίσου σημαντικό. Η θερμοκρασία δεν είναι σταθερή. Διαφέρει ανάλογα με το φύλο, οι γυναίκες έχουν υψηλότερη, την ηλικία, μειώνεται με τα χρόνια, και την ώρα της ημέρας, αυξάνεται το απόγευμα.

Η μεγάλη ανακάλυψη: Δεν είμαστε πια ζεστοί όπως οι πρόγονοί μας

Το 2020, η ομάδα της Τζούλι Πάρσοννετ από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ δημοσίευσε μια μελέτη ορόσημο στο περιοδικό eLife. Ανέλυσαν 677.423 μετρήσεις θερμοκρασίας από τρία διαφορετικά σύνολα δεδομένων. Βετεράνους του Αμερικανικού Εμφυλίου από το 1860 έως το 1940, την Εθνική Έρευνα Υγείας και Διατροφής από το 1971 έως το 1975 και μια βάση δεδομένων του Στάνφορντ από το 2007 έως το 2017. Τα ευρήματα ήταν σαφή. Η μέση θερμοκρασία του σώματος μειώνεται κατά 0,03 βαθμούς Κελσίου ανά δεκαετία γέννησης. Οι άνδρες που γεννήθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα είχαν θερμοκρασία 0,59 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη από τους σημερινούς, ενώ για τις γυναίκες η πτώση από τη δεκαετία του 1890 ήταν 0,32 βαθμούς Κελσίου. Η νέα κανονικότητα για τους ενήλικες, όπως είπε η ίδια, είναι πιο κοντά στους 36,4 βαθμούς Κελσίου.

Το πιο πειστικό στοιχείο ότι η πτώση είναι πραγματική και όχι απλώς θέμα κακών θερμομέτρων είναι ότι η τάση εμφανίζεται και μέσα στα σύγχρονα δεδομένα, όπου τα όργανα μέτρησης είναι αξιόπιστα. Όπως εξήγησε η Πάρσοννετ, η πτώση που είδαμε από το 1860 έως το 1960 είναι η ίδια που βλέπουμε από το 1960 μέχρι σήμερα. Δεν νομίζω ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά στα θερμόμετρα μεταξύ του 1960 και του σήμερα. Επιπλέον, οι ηλικιωμένοι είχαν σταθερά υψηλότερη θερμοκρασία από τους νεότερους την ίδια χρονιά, ανεξάρτητα από την περίοδο μέτρησης, κάτι που δεν θα συνέβαινε αν τα θερμόμετρα ήταν απλώς αναξιόπιστα.

Δεν είναι μόνο δυτικό φαινόμενο: Οι Τσιμάνε του Αμαζονίου

Η επιβεβαίωση ήρθε και από ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον. Ο Μάικλ Γκούρβεν και η ομάδα του από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα μελέτησαν τους Τσιμάνε, μια ημινομαδική αυτόχθονη κοινότητα που ζει στον Αμαζόνιο της Βολιβίας. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η μέση θερμοκρασία τους ήταν κοντά στους 37 βαθμούς Κελσίου. Μέχρι το 2018, μετά από δύο δεκαετίες ταχύτατων κοινωνικοοικονομικών αλλαγών, είχε πέσει στους 36,5 βαθμούς Κελσίου, μια μείωση περίπου 0,05 βαθμούς Κελσίου ανά έτος. Όπως σημείωσε ο Γκούρβεν, σε λιγότερο από δύο δεκαετίες, βλέπουμε περίπου το ίδιο επίπεδο πτώσης με εκείνο που παρατηρήθηκε στις ΗΠΑ σε περίπου δύο αιώνες. Αυτό καταρρίπτει την εξήγηση ότι η πτώση οφείλεται αποκλειστικά στον κλιματισμό ή την κεντρική θέρμανση των δυτικών κοινωνιών.

Γιατί συμβαίνει: Οι τέσσερις πιθανές αιτίες

Η ίδια η Πάρσοννετ επισημαίνει ότι η πιο πιθανή εξήγηση είναι μικροβιολογική. Είμαστε πολύ διαφορετικοί άνθρωποι από ό,τι ήμασταν. Στο παρελθόν, οι άνθρωποι ζούσαν με φυματίωση, δυσεντερία, ρευματικό πυρετό, οστεομυελίτιδα και κακή οδοντιατρική περίθαλψη. Το ανοσοποιητικό σύστημα ήταν σε μόνιμη επαγρύπνηση, καταναλώνοντας θερμίδες και παράγοντας θερμότητα ως παραπροϊόν της φλεγμονής. Σήμερα, χάρη στα εμβόλια, τα αντιβιοτικά και τη βελτιωμένη υγιεινή, οι χρόνιες λοιμώξεις είναι πολύ πιο σπάνιες, και το ανοσοποιητικό σύστημα δουλεύει λιγότερο.

Η δεύτερη αιτία είναι ο έλεγχος του περιβάλλοντος. Περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας σε μια θερμικά ουδέτερη ζώνη. Σπίτια με κλιματισμό, στο 88 τοις εκατό των κατοικιών στις ΗΠΑ, και κεντρική θέρμανση, αντίστοιχο ποσοστό στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όταν δεν χρειάζεται να καταβάλουμε προσπάθεια για να διατηρήσουμε τη θερμοκρασία του σώματός μας, δεν καταναλώνουμε ενέργεια και δεν παράγουμε θερμότητα.

Η τρίτη αιτία είναι η μείωση της φλεγμονής. Η χρόνια, χαμηλού βαθμού φλεγμονή, η λεγόμενη inflammaging, αυξάνει τη θερμοκρασία. Καθώς οι πληθυσμοί γίνονται υγιέστεροι, η φλεγμονή μειώνεται, και μαζί της η εσωτερική θερμότητα.

Η τέταρτη αιτία σχετίζεται με τον μεταβολικό ρυθμό. Η θερμοκρασία σώματος είναι δείκτης του βασικού μεταβολικού ρυθμού. Καθώς ο βασικός μεταβολικός ρυθμός μειώνεται, λόγω μικρότερης μυϊκής μάζας, καλύτερης διατροφής και λιγότερης σωματικής δραστηριότητας, η παραγωγή θερμότητας μειώνεται αντίστοιχα.

Η αμφισβήτηση: Μήπως ο Βούντερλιχ είχε απλώς λάθος θερμόμετρα

Υπάρχει, ωστόσο, μια σοβαρή αντίρρηση. Ο Φίλιπ Μάκοβιακ, ειδικός λοιμωξιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, εξέτασε ένα από τα γυάλινα θερμόμετρα του Βούντερλιχ και διαπίστωσε ότι η κλίμακά του ήταν βαθμονομημένη περίπου 2 βαθμούς Κελσίου υψηλότερα από τα σύγχρονα θερμόμετρα. Αυτό σημαίνει ότι οι μετρήσεις του μπορεί να κατέγραφαν θερμοκρασίες έως και 2 βαθμούς Κελσίου υψηλότερες από τις πραγματικές. Επιπλέον, ο Βούντερλιχ μετρούσε από τη μασχάλη, ενώ σήμερα χρησιμοποιείται συχνότερα η στοματική μέτρηση, γεγονός που δυσκολεύει τη σύγκριση.

Η Πάρσοννετ, όμως, απαντά σε αυτή την κριτική με δύο επιχειρήματα. Πρώτον, η πτώση της θερμοκρασίας παρατηρείται και εντός των σύγχρονων δεδομένων, όπου τα θερμόμετρα είναι αξιόπιστα. Δεύτερον, οι ηλικιωμένοι είχαν υψηλότερη θερμοκρασία από τους νεότερους την ίδια χρονιά, ανεξάρτητα από την εποχή, ένα μοτίβο που δεν εξηγείται από κακή βαθμονόμηση. Το συμπέρασμά της είναι ότι η πτώση είναι πραγματική, ακόμη κι αν ο Βούντερλιχ είχε υπερεκτιμήσει την απόλυτη τιμή.

Ποιες είναι οι φυσιολογικές τιμές σήμερα

Η σύγχρονη ιατρική αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχει μία μόνο φυσιολογική θερμοκρασία. Σύμφωνα με το UpToDate του 2026, το φυσιολογικό εύρος για έναν υγιή ενήλικα είναι 35,3 έως 37,7 βαθμούς Κελσίου, με μέση στοματική θερμοκρασία 36,7 βαθμούς Κελσίου. Μια άλλη πηγή αναφέρει εύρος 35,7 έως 37,3 βαθμούς Κελσίου για τον μέσο ενήλικα. Η μέση τιμή των 36,4 βαθμών Κελσίου που προκύπτει από τη μελέτη Πάρσοννετ αφορά τον πληθυσμιακό μέσο όρο, όχι ένα καθολικό όριο για κάθε άτομο.

Τέσσερις παράγοντες επηρεάζουν τη θερμοκρασία κάθε ανθρώπου. Η ηλικία, οι ηλικιωμένοι έχουν χαμηλότερη θερμοκρασία, καθώς ο μεταβολισμός επιβραδύνεται. Το φύλο, οι γυναίκες έχουν σταθερά υψηλότερη θερμοκρασία από τους άνδρες, ακόμη και πέρα από τις διακυμάνσεις του εμμηνορροϊκού κύκλου. Η ώρα της ημέρας, η θερμοκρασία ακολουθεί κιρκάδιο ρυθμό, με πτώση μεταξύ 03:00 και 05:00 και κορύφωση μεταξύ 16:00 και 18:00. Το ύψος και το βάρος, το ύψος μειώνει τη θερμοκρασία, μεγαλύτερη επιφάνεια σημαίνει μεγαλύτερη απώλεια θερμότητας, ενώ το βάρος την αυξάνει ελαφρώς.

Τι σημαίνει αυτό για την υγεία μας

Η πτώση της θερμοκρασίας του σώματος δεν είναι απλώς μια στατιστική περιέργεια. Είναι ένα βιολογικό σημάδι ότι η σχέση μας με τις λοιμώξεις, το περιβάλλον και τον μεταβολισμό έχει αλλάξει ριζικά. Η Πάρσοννετ το θέτει απλά. Ο πιο πιθανός λόγος είναι ότι μικροβιολογικά, είμαστε πολύ διαφορετικοί άνθρωποι από ό,τι ήμασταν.

Για την κλινική πράξη, αυτό σημαίνει ότι το 37 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιερό. Ένας άνθρωπος με θερμοκρασία 37,2 βαθμούς Κελσίου μπορεί να είναι απολύτως φυσιολογικός, ενώ ένας ηλικιωμένος με 36,8 βαθμούς Κελσίου μπορεί να έχει πυρετό. Η εξατομίκευση, η γνώση της δικής σας φυσιολογικής θερμοκρασίας, είναι πιο χρήσιμη από έναν καθολικό αριθμό. Και, όπως πάντα, η κλινική εικόνα, τα συμπτώματα, το ιστορικό και οι εξετάσεις, υπερέχει μιας μεμονωμένης μέτρησης.