Η ΕΕ οδεύει προς μια τέλεια πολιτική καταιγίδα

Σύνταξη – επιμέλεια: Στέλιος Βασιλούδης

Η ΕΕ ήδη δυσκολεύεται να συμφωνήσει στον μεγαλύτερο προϋπολογισμό της που είχε ποτέ, να καλύψει ένα τεράστιο οικονομικό κενό βοήθειας προς την Ουκρανία και να διαχειριστεί την γεωπολιτική πίεση από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Τώρα, αντιμετωπίζει επίσης παράλυση από εσωτερικές πολιτικές συγκρούσεις στις χώρες που συλλογικά αποτελούν περίπου το 60% του ΑΕΠ και του πληθυσμού της. «Όλοι καταλάβαιναν ότι πρέπει να ολοκληρώσουμε μια πολιτική συμφωνία μέχρι το τέλος του έτους», δήλωσε ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης στο POLITICO σε συνέντευξή του στο περιθώριο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της περασμένης εβδομάδας, αναφερόμενος στις αγχώδεις διαπραγματεύσεις του μπλοκ για τον προϋπολογισμό.

«Αλλά οι ισπανικές εκλογές σημαίνουν ότι αυτό δεν θα είναι πλέον δυνατό», είπε. Και του χρόνου, «θα είναι η Γαλλία, η Ιταλία» και άλλοι που θα πάνε στις κάλπες, πρόσθεσε ο Χριστοδουλίδης, προβλέποντας ακόμη περισσότερες επιπλοκές για το μπλοκ.

Η ΕΕ αντιμετωπίζει ένα πρωτοφανές δίλημμα: Οι τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της οδεύουν όλες σε εκλογές ή πολιτικές αναταραχές, περιορίζοντας ενδεχομένως την ικανότητα του μπλοκ να πετύχει οτιδήποτε. Η Ισπανία θα πάει σε εκλογές τον επόμενο μήνα, με την κεντροδεξιά και την ακροδεξιά να βρίσκονται σε καλό δρόμο για να αναλάβουν την εξουσία. Η Γαλλία αλλάζει πρόεδρο τον Απρίλιο, με τις δημοσκοπήσεις να ευνοούν την ηγετική μορφή της ακροδεξιάς Marine Le Pen. Το κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) βρίσκεται πρώτο στις δημοσκοπήσεις, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την καγκελαρία του Friedrich Merz. Και η ασυνήθιστα μακροχρόνια κυβέρνηση της Ιταλίδας πρωθυπουργού Giorgia Meloni οδεύει επίσης σε εκλογές το 2027, αν όχι νωρίτερα. Οι συνέπειες ήδη γίνονται σαφείς.

Η τελευταία σύνοδος κορυφής του μπλοκ έδωσε μια πρώτη γεύση από το τι επιφυλάσσει το μέλλον: Μετά από δύο ημέρες συνομιλιών, οι ηγέτες δεν κατάφεραν να σημειώσουν πρόοδο στον προϋπολογισμό των 2 τρισεκατομμυρίων ευρώ και αντ’ αυτού ενεπλάκησαν σε μια απροσδόκητα πικρή διαμάχη για την ενεργειακή πολιτική. Τα συμπεράσματα της συνόδου κορυφής παρέλειψαν, μεταξύ άλλων, οποιαδήποτε αναφορά στην επίτευξη συναίνεσης για τον προϋπολογισμό πριν από το τέλος του έτους, με τις χώρες μέλη να αντιστέκονται στην πίεση του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Antonio Costa, για προθεσμία έως το τέλος του 2026, αν και έχουν προγραμματιστεί σύνοδοι κορυφής για τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο.

Εάν αυτές οι συναντήσεις δεν καταλήξουν σε συμφωνία, τότε οι ήδη τεταμένες συνομιλίες θα επεκταθούν στο 2027, όταν οι εκλογικές μάχες είναι πιθανό να επιδεινώσουν ακόμη περισσότερο τις διαπραγματεύσεις – και οι κυβερνήσεις μπορεί να είναι ολοένα και πιο απρόθυμες να κάνουν τους συμβιβασμούς που απαιτούνται για την επίτευξη συμφωνίας.

Τριπλή επίθεση

Η παράλυση που φοβούνται οι Βρυξέλλες, καθώς ο εκλογικός κύκλος στην Ευρώπη επιταχύνεται, αρχίζει ήδη να γίνεται αισθητή, με τη σύνοδο κορυφής της περασμένης εβδομάδας να αποδεικνύει πόσο δύσκολο γίνεται να επιτευχθούν οι συμβιβασμοί που χρειάζεται το μπλοκ.

Αντί να κλείσουν μεγάλες συμφωνίες (μια γαλλο – γερμανική συμφωνία για τα αυτοκίνητα ήταν η μόνη εξαίρεση), οι ηγέτες χρησιμοποίησαν τη σύνοδο για να εμπεδώσουν εδραιωμένες θέσεις και να επιδιώξουν τακτικά πλεονεκτήματα έναντι των αντίπαλων στρατοπέδων. Η απαισιοδοξία ήταν έκδηλη, σύμφωνα με έξι διπλωμάτες και αξιωματούχους με τους οποίους μίλησε το POLITICO, με αρκετούς να προειδοποιούν ότι η ΕΕ αντιμετωπίζει σοβαρές αντιξοότητες τους επόμενους μήνες. Σε όλους δόθηκε η ανωνυμία για να μιλήσουν ελεύθερα. «Του χρόνου, τα πράγματα θα είναι χειρότερα», δήλωσε ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ.

«Είναι αλήθεια, λόγω αυτού του ημερολογίου για τις εκλογές τον επόμενο χρόνο τα πράγματα θα είναι πολύ πιο δύσκολα στα κράτη μέλη και εντός του (Ευρωπαϊκού) Κοινοβουλίου», δήλωσε η Carla Tavares, ανώτερο στέλεχος των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών στο Ευρωκοινοβούλιο και συν – επικεφαλής των διαπραγματεύσεων για τον προϋπολογισμό. Η εσωτερική δυσφορία του μπλοκ δύσκολα θα μπορούσε να έρθει σε χειρότερη στιγμή. Από την υπονόμευση της διατλαντικής συμμαχίας από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Donald Trump έως μια συνεχώς διευρυνόμενη εμπορική ανισορροπία με την Κίνα, η ΕΕ αντιμετωπίζει αυξανόμενες γεωπολιτικές και οικονομικές πιέσεις σε πολλαπλά μέτωπα. «Επιδιώκουν τη διαίρεσή μας. Θέλουν τη διαίρεσή μας», δήλωσε ο πρωθυπουργός του Βελγίου Bart de Vever στους δημοσιογράφους σε ενημέρωση αργά το βράδυ κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής, χωρίς να αναφέρει ονόματα αλλά αναφερόμενος σε χώρες ανατολικά και δυτικά των Βρυξελλών. «Και έχουν, φυσικά, σημεία όπου μπορούν να μας βλάψουν», συμπλήρωσε.

Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών της Λιθουανίας, Gabrielius Landsbergis, νυν επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, ήταν λιγότερο επιφυλακτικός. «Τώρα δεχόμαστε επίθεση από τρεις πλευρές: από τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα», είπε. Η Ουάσινγκτον αμφισβητεί τις παλιές συμμαχίες που στήριζαν την ευρωπαϊκή ασφάλεια εδώ και γενιές. Η Μόσχα διεξάγει έναν σκιώδη πόλεμο σε όλη την Ευρώπη, με καταγγελλόμενες κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές. Το Πεκίνο σφίγγει τον έλεγχο του σε κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού και κατακλύζει τις ευρωπαϊκές αγορές με φθηνά προϊόντα.

Έπειτα, υπάρχει το πρόβλημα της Ουκρανίας. Η χώρα αντιμετωπίζει έλλειμμα προϋπολογισμού 30 έως 35 δισεκατομμυρίων δολαρίων το επόμενο έτος, σύμφωνα με το ΔΝΤ, με τη Ρωσία να καταστρέφει τις ενεργειακές της υποδομές ενόψει ενός σκληρού χειμώνα. Αυτό παρά τα 90 δισεκατομμύρια ευρώ που η ΕΕ συμφώνησε ήδη να διαθέσει πέρυσι. Ο Landsbergis δήλωσε ότι οι επόμενοι μήνες φαίνονται «εξαιρετικά δυσοίωνοι» για το Κίεβο. «Όλα πέφτουν στους ώμους των Ευρωπαίων», είπε. Ο Ουκρανός πρόεδρος Volodymyr Zelenskyy εξέφρασε μια ζοφερή νότα στη σύνοδο κορυφής της περασμένης εβδομάδας, λέγοντας στους δημοσιογράφους ότι αν η Ουκρανία πέσει, 20 εκατομμύρια Ουκρανοί θα κατακλύσουν την ΕΕ. «Η Ρωσία μας σκοτώνει», είπε. «Δεν θέλουν να σταματήσουν».

Μια λύση στα προβλήματα χρηματοδότησης της Ουκρανίας θα μπορούσε να είναι τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία ύψους 200 δισεκατομμυρίων ευρώ που έχουν ακινητοποιηθεί επ’ αόριστον στο χρηματοπιστωτικό αποθετήριο Euroclear με έδρα τις Βρυξέλλες. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η ΕΕ θα βρει κοινό έδαφος ούτε σε αυτό το μέτωπο, καθώς το Βέλγιο, το οποίο άσκησε βέτο σε προηγούμενες προσπάθειες να χρησιμοποιηθούν τα περιουσιακά στοιχεία για να βοηθηθεί η Ουκρανία, εξακολουθεί να αρνείται να κάνει κάποια κίνηση. «Τίποτα δεν έχει αλλάξει σε αυτό το θέμα», δήλωσε ο Σουηδός πρωθυπουργός Ulf Kristersson καθώς αποχωρούσε πρόωρα από τη σύνοδο κορυφής της περασμένης εβδομάδας.

Άλλες πιθανές λύσεις, όπως η έκδοση περισσότερου κοινού χρέους, θα απαιτήσουν ακατάστατους συμβιβασμούς – ακριβώς τη στιγμή που οι Βρυξέλλες διαπιστώνουν ότι έχουν ακόμη μικρότερο περιθώριο ελιγμών.

Ποιον να καλέσεις;

Τα προβλήματα της ΕΕ υπερβαίνουν τον προϋπολογισμό της ή τα μεμονωμένα θέματα πολιτικής της. Με το πολιτικό μέλλον αρκετών από τους πιο ισχυρούς ηγέτες της Ευρώπης να τίθεται υπό αμφισβήτηση, οι Βρυξέλλες κινδυνεύουν να χάσουν τις σταθερές συμμαχίες και σημαντικούς ηγέτες με μακρά θητεία που χρειάζονται για να επιτύχουν συμβιβασμούς.

«Τώρα έχουμε μια Ευρώπη χωρίς προφανή ηγέτη», υποστήριξε ένας άλλος διπλωμάτης της ΕΕ. Η πρόεδρος της Επιτροπής Ursula von der Leyen είναι αρκετά ισχυρή, αλλά δεν έχουμε μια Merkel ή έναν Mitterrand».

Ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron δεν μπορεί συνταγματικά να υπηρετήσει για τρίτη συνεχόμενη θητεία και θα πρέπει να βρει νέα στέκια στο Παρίσι μετά την αποχώρησή του από το Μέγαρο των Ηλυσίων τον Απρίλιο. Κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης κεκλεισμένων των θυρών στη σύνοδο κορυφής της περασμένης εβδομάδας, ο Macron παραδέχτηκε ότι δεν θα είχε πολιτική εντολή να υπογράψει συμφωνία για τον προϋπολογισμό τους τελευταίους μήνες της θητείας του, σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες.

Ο Ισπανός πρωθυπουργός Pedro Sanchez οδεύει προς την ήττα μετά από οκτώ χρόνια στην εξουσία, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις. Οι Ισπανοί θα ψηφίσουν στις 29 Νοεμβρίου, πράγμα που σημαίνει ότι ο Sanchez θα βρίσκεται σε πλήρη προεκλογική διαδικασία κατά τη διάρκεια των συνεδριάσεων των ηγετών της ΕΕ στις 13 και 26 Νοεμβρίου.

Ο Costa, ο οποίος έχει τονίσει την ανάγκη επίτευξης συμφωνίας για τον προϋπολογισμό της ΕΕ έως το τέλος του 2026, ώστε να διασφαλιστεί ότι θα είναι έτοιμος να λειτουργήσει έως το 2028, απέρριψε τους φόβους ότι η επόμενη σειρά εκλογών του μπλοκ θα μπορούσε να αποτελέσει εμπόδιο. «Ζούμε σε 27 δημοκρατίες», είπε. «Περισσότερο ή λιγότερο κάθε μήνα έχουμε μία εκλογική αναμέτρηση. Αν πρόκειται να σταθούμε λόγω εκλογών, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να εγκρίνουμε έναν νέο προϋπολογισμό».

Ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα, η Μαδρίτη δεν αναμένεται να σχηματίσει κυβέρνηση μέχρι τον Ιανουάριο, κάτι που θα μπορούσε να εκτροχιάσει τις συνομιλίες για τον προϋπολογισμό, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ.

Έπειτα, είναι άγνωστο πόσο καιρό έχει για να παραμείνει στη θέση του ο Γερμανός καγκελάριος Merz. Ενώ οι επόμενες ομοσπονδιακές εκλογές δεν έχουν προγραμματιστεί πριν από το 2029, η αυξανόμενη δύναμη του AfD και η δική του ραγδαία πτώση της δημοτικότητάς περιπλέκουν τα περιθώρια των συμβιβασμών στους οποίους θα μπορούσε να προχωρήσει ο Merz. Η Ιταλία επίσης, πρόκειται να διεξαγάγει εκλογές τον Οκτώβριο του 2027. Ένας άλλος διπλωμάτης της ΕΕ είπε ότι δεν αναμένουν πως η Μελόνι θα περιμένει τόσο πολύ, υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσε να προκηρύξει εκλογές πολύ νωρίτερα.

Θα μπορούσε να υπάρξει μια ιδανική στιγμή τον Ιανουάριο για να ολοκληρωθεί η έγκριση του προϋπολογισμού, άφησε να εννοηθεί ανώτερος αξιωματούχος της ΕΕ. Μπορεί να είναι η τελευταία ευκαιρία για να επιτευχθεί συμφωνία πριν η πολιτική αναταραχή στην Ευρώπη καταστήσει ακόμη πιο δύσκολη την επίτευξη συμβιβασμού.

Μέχρι στιγμής, οι ηγέτες της ΕΕ ήταν απλώς «πολύ αργοί», δήλωσε ο Siegfried Muresan, συν – επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος για τον προϋπολογισμό. «Ο χρόνος τελειώνει».

Πηγή: POLITICO