Οι σάλπιγγες του Τουταγχαμών που σίγησαν για 3.000 χρόνια και ακούστηκαν ξανά στο…ραδιόφωνο

Για περισσότερους από τρεις χιλιετίες παρέμεναν σιωπηλές, κλεισμένες στον τάφο ενός από τους πιο διάσημους φαραώ της αρχαίας Αιγύπτου. Στις 19 Απριλίου 1939, όμως, οι σάλπιγγες του Τουταγχαμών ακούστηκαν ξανά, σε μια ραδιοφωνική μετάδοση που έφτασε σε εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ήταν μια στιγμή που έμοιαζε να καταργεί την απόσταση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν: ένας μουσικός έφερε στα χείλη του ένα όργανο που είχε παραμείνει άφωνο από την εποχή του νεαρού φαραώ και ο ήχος του μεταδόθηκε από το Μουσείο της Αιγύπτου στο Κάιρο μέσω του BBC.

Υπολογίζεται ότι περίπου 150 εκατομμύρια ακροατές άκουσαν εκείνη τη βραδιά τη σάλπιγγα να ηχεί. Για την καθηγήτρια Αιγυπτιολογίας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, Σαλίμα Ίκραμ, η ηχογράφηση αποτελεί ένα σπάνιο «ηχητικό και αισθητηριακό» πέρασμα από την εποχή του Τουταγχαμών στη σύγχρονη εποχή.

Οι σάλπιγγες θεωρούνται μάλιστα τα αρχαιότερα σωζόμενα μεταλλικά μουσικά όργανα του είδους τους.

Δύο σάλπιγγες, δύο κόσμοι

Στον τάφο του Τουταγχαμών είχαν βρεθεί δύο μικρές, περίτεχνες σάλπιγγες. Η μία είναι κατασκευασμένη από ασήμι, ενώ η δεύτερη θεωρείται ότι αποτελείται από μπρούντζο ή χαλκό.

Η διακόσμησή τους μαρτυρά τον ιδιαίτερο ρόλο που είχαν. Στις επιφάνειές τους υπάρχουν φυτικά μοτίβα και παραστάσεις αιγυπτιακών θεοτήτων, ενώ η ασημένια σάλπιγγα φέρει τα βασιλικά διακριτικά και το όνομα του φαραώ.

Η χρήση τους δεν ήταν απαραίτητα αποκλειστικά μουσική. Σύμφωνα με την Ίκραμ, οι αρχαίες αιγυπτιακές παραστάσεις δείχνουν σάλπιγγες σε στρατιωτικές, θρησκευτικές και τελετουργικές περιστάσεις. Είναι πιθανό, επομένως, να χρησιμοποιούνταν ακόμη και σε πομπές κατά τις οποίες εμφανιζόταν ο ίδιος ο βασιλιάς.

Το γεγονός ότι βρέθηκαν δύο όργανα έχει επίσης προκαλέσει ερμηνείες με συμβολικό χαρακτήρα. Το ένα, με τη θερμή απόχρωση του μετάλλου, θα μπορούσε να συνδέεται με τον ήλιο και το άλλο, ασημένιο, με τη σελήνη. Η Ίκραμ έχει προτείνει ότι θα μπορούσαν συμβολικά να παραπέμπουν στις 12 ώρες της ημέρας και τις 12 ώρες της νύχτας, δηλαδή στη διαδρομή του Τουταγχαμών από τον κόσμο των ζωντανών στη μεταθανάτια ζωή.

Η σάλπιγγα έσπασε πριν από την ιστορική μετάδοση

Η περίφημη ραδιοφωνική μετάδοση του 1939 λίγο έλειψε να μην πραγματοποιηθεί ποτέ.

Κατά τη διάρκεια των δοκιμών, τοποθετήθηκε ένα σύγχρονο επιστόμιο στην ασημένια σάλπιγγα. Όταν ο μουσικός φύσηξε, το αρχαίο όργανο έσπασε.

Ανάμεσα στους παρόντες βρισκόταν και ο αρχαιολόγος Άλφρεντ Λούκας, μέλος της ομάδας του Χάουαρντ Κάρτερ που είχε ανασκάψει τον τάφο του Τουταγχαμών. Σύμφωνα με τις περιγραφές της εποχής, το περιστατικό ήταν τόσο σοκαριστικό ώστε ο Λούκας χρειάστηκε να νοσηλευτεί.

Η σάλπιγγα επισκευάστηκε και η προσπάθεια επαναλήφθηκε. Λίγο πριν από την προγραμματισμένη μετάδοση, όμως, σημειώθηκε νέα αναποδιά: το ηλεκτρικό ρεύμα στο μουσείο κόπηκε.

Έτσι, η εκπομπή πραγματοποιήθηκε υπό το φως των κεριών.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, λίγους μήνες αργότερα ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Οι διαδοχικές συμπτώσεις τροφοδότησαν εκ νέου τον θρύλο της «κατάρας του Τουταγχαμών». Η Σαλίμα Ίκραμ, ωστόσο, απορρίπτει τέτοιες ερμηνείες.

Ένα μάθημα για το πώς προστατεύουμε την αρχαιότητα

Η περιπέτεια των σαλπίγγων έχει σήμερα διαφορετική σημασία. Η ιδέα να φυσήξει κανείς σε ένα αυθεντικό μουσικό όργανο ηλικίας άνω των 3.000 ετών θα ήταν πλέον σχεδόν αδιανόητη.

Η ευθραυστότητά τους σημαίνει ότι είναι εξαιρετικά απίθανο να ακουστούν ξανά ζωντανά.

«Σε έναν ιδανικό κόσμο, θα είχαν κατασκευάσει ένα αντίγραφο και θα είχαν δοκιμάσει εκείνο», έχει σχολιάσει η Ίκραμ, επισημαίνοντας ότι η χρήση του αυθεντικού αντικειμένου εγκυμονούσε σοβαρούς κινδύνους.

Η ιστορία του 1939 αποτελεί, με αυτόν τον τρόπο, και ένα μάθημα για τη σχέση μας με τα αρχαιολογικά αντικείμενα. Η επιθυμία να έρθουμε όσο το δυνατόν πιο κοντά στο παρελθόν μπορεί να συγκρουστεί με την ανάγκη να προστατεύσουμε ό,τι έχει απομείνει από αυτό.

Στο νέο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο

Οι σάλπιγγες έχουν πλέον μεταφερθεί στο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο, το οποίο άνοιξε τις πύλες του τον Νοέμβριο και βρίσκεται κοντά στις πυραμίδες της Γκίζας.

Εκεί παρουσιάζονται σε ειδικά ελεγχόμενες προθήκες μαζί με τους ξύλινους πυρήνες τους, οι οποίοι στο παρελθόν βοηθούσαν στη διατήρηση του σχήματος του μετάλλου.

Η θερμοκρασία στον χώρο πρέπει να διατηρείται μεταξύ 18 και 22 βαθμών Κελσίου, ώστε να προστατεύονται τόσο τα μεταλλικά τμήματα όσο και το ξύλο.

Η ασφάλεια αποτελεί επίσης κρίσιμο ζήτημα. Μία από τις σάλπιγγες είχε κλαπεί από το Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του 2011. Βρέθηκε μερικές εβδομάδες αργότερα, μαζί με άλλα αρχαιολογικά αντικείμενα, μέσα σε μια τσάντα σε σταθμό του μετρό του Καΐρου.

Ο ήχος που μπορεί να ταξιδεύει για πάντα

Παρότι οι ίδιες οι σάλπιγγες πιθανότατα δεν θα ηχήσουν ξανά, ο ήχος τους έχει διασωθεί.

Και αυτό προσδίδει στην ηχογράφηση του 1939 μια ιδιαίτερη αξία. Δεν καταγράφει απλώς έναν ήχο από την αρχαία Αίγυπτο. Καταγράφει και την αντίδραση ενός κόσμου του 20ού αιώνα που άκουγε, μέσα από τα ραδιόφωνά του, ένα όργανο που είχε θαφτεί μαζί με τον Τουταγχαμών και παρέμενε σιωπηλό για χιλιάδες χρόνια.

Για τη δημοσιογράφο και αρχαιολόγο Κριστίν Φιν, η ιστορία αυτή αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε σήμερα τα αρχαιολογικά αντικείμενα. Σε μια εποχή όπου σχεδόν κάθε διάσημο εύρημα μπορεί να παρουσιαστεί ψηφιακά, η πραγματική αξία τους βρίσκεται ακριβώς στην υλικότητά τους — και στην ευθραυστότητά τους.

Η τεχνολογία, πάντως, προσφέρει μια παράδοξη λύση: μπορεί οι σάλπιγγες να πρέπει να μείνουν για πάντα σιωπηλές, όμως ο ήχος που παρήγαγαν το 1939 μπορεί να συνεχίσει να ταξιδεύει πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε αρχαίο αντικείμενο.