Πώς η κλιματική αλλαγή μας φέρνει όλο και περισσότερη αφρικανική σκόνη

Πορτοκαλί, απόκοσμα ηλιοβασιλέματα, αυτοκίνητα και βεράντες γεμάτα σκόνη, υποκίτρινη ατμόσφαιρα και δυσφορία στην αναπνοή. Σε εμάς, στην Ελλάδα, όλα αυτά δεν είναι πολύ ξένα και ξέρουμε πλέον τι σημαίνουν: αφρικανική σκόνη. Εως τώρα, πιστεύαμε ότι επηρεάζει μόνο –ή κυρίως– την Ελλάδα, λόγω εγγύτητας με την αφρικανική ήπειρο. Αυτό, έχει πάψει να ισχύει.

Τα τελευταία χρόνια, πολλοί κάτοικοι στην Ισπανία, τη Γαλλία, αλλά ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, παρατηρούν όλο και συχνότερα τα φαινόμενα που προκαλεί η σκόνη. Τα σύννεφα της σκόνης αυτής προέρχονται από την έρημο της Σαχάρας, γράφει στο Conversation o καθηγητής Μηχανικής Υδατικών Πόρων Χοσεΐν Χασέμι, και διανύουν χιλιάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Μεσόγειο. Καθώς η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει τις συνθήκες στη μεγαλύτερη έρημο του πλανήτη, η Ευρώπη βρίσκεται ολοένα και περισσότερο στην πορεία αυτών των μετακινούμενων μαζών σκόνης.

Η Σαχάρα ευθύνεται για περισσότερο από το μισό της συνολικής σκόνης που εκπέμπεται παγκοσμίως στην ατμόσφαιρα. Οταν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες, ξηρασία και ισχυροί άνεμοι, μικροσκοπικά σωματίδια σηκώνονται αρκετά χιλιόμετρα ψηλά και μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις, ακόμη και σε άλλες ηπείρους. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της σκόνης κινείται προς τα δυτικά, φτάνοντας μέχρι την Αμερική. Ωστόσο, ένα σημαντικό ποσοστό κατευθύνεται βόρεια προς την Ευρώπη, ιδιαίτερα μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουνίου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ισχυρά επεισόδια σκόνης έχουν καλύψει μεγάλες περιοχές της Ισπανίας και έχουν φτάσει μέχρι τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σκανδιναβία.

Η σχέση ανάμεσα στην υπερθέρμανση του πλανήτη και την ποσότητα σκόνης στην ατμόσφαιρα είναι αρκετά περίπλοκη, σημειώνει το Conversation. Από τη μία πλευρά, η αύξηση της θερμοκρασίας ξηραίνει το έδαφος και επιταχύνει τη διαδικασία της ερημοποίησης, γεγονός που διευκολύνει τον άνεμο να παρασύρει λεπτά σωματίδια. Σε σενάρια έντονης κλιματικής αλλαγής, η ποσότητα σκόνης που σηκώνεται από τη Σαχάρα μπορεί να αυξηθεί σημαντικά μέχρι το τέλος του αιώνα, ενδεχομένως κατά 40% έως 60%. Από την άλλη πλευρά, το πόσο «σκονισμένο» θα είναι το μέλλον εξαρτάται και από τις αλλαγές στα μοτίβα των ανέμων. Οι καταιγίδες σκόνης στη Σαχάρα έχουν γίνει λιγότερο συχνές ή λιγότερο έντονες τις τελευταίες δύο δεκαετίες.

Ενας από τους λόγους γι’ αυτή τη μείωση είναι η αυξημένη βλάστηση στην περιοχή του Σαχέλ, στα νότια σύνορα της ερήμου. Σε αρκετές περιοχές έχει παρατηρηθεί γενική εξασθένηση των επιφανειακών ανέμων, καθώς και μεταβολές σε μεγάλης κλίμακας κλιματικά συστήματα που επηρεάζουν την ατμόσφαιρα. Ετσι, ενώ η ζέστη και η ξηρασία αυξάνουν τη σκόνη, άλλοι παράγοντες μπορεί να περιορίζουν την ένταση των καταιγίδων σκόνης, δημιουργώντας ένα πολύπλοκο ισοζύγιο.

Για την Ευρώπη, οι συνέπειες αυτών των φαινομένων δεν είναι μόνο οπτικές, σύμφωνα με το Conversation. Η σκόνη από τη Σαχάρα μπορεί να επιβαρύνει σοβαρά την ποιότητα του αέρα. Οταν μεγάλα νέφη σκόνης φτάνουν στις ευρωπαϊκές πόλεις, τα επίπεδα μικροσκοπικών σωματιδίων στην ατμόσφαιρα αυξάνονται, ξεπερνώντας τα όρια που θεωρούνται ασφαλή για την υγεία. Αυτά τα σωματίδια, γνωστά ως PM10, μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες και να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν προβλήματα όπως άσθμα, αναπνευστικές δυσκολίες και καρδιαγγειακές παθήσεις. Μελέτες σε χώρες όπως η Ισπανία και η Ιαλία δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό θανάτων που σχετίζονται με τη ρύπανση PM10 μπορεί να συνδέεται με τη σκόνη από τη Σαχάρα.

Πέρα από την υγεία, υπάρχουν και οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Οταν η σκόνη κατακάθεται πάνω στο χιόνι στις Αλπεις, για παράδειγμα, σκουραίνει την επιφάνειά του, μειώνοντας την ικανότητά του να αντανακλά το ηλιακό φως. Αυτό οδηγεί σε ταχύτερο λιώσιμο των πάγων. Επιπλέον, η σκόνη μπορεί να μειώσει την απόδοση των ηλιακών πάνελ, καθώς καλύπτει τις επιφάνειές τους, και να δημιουργήσει προβλήματα στις μεταφορές, αφού η μειωμένη ορατότητα επηρεάζει τόσο τις αεροπορικές όσο και τις οδικές μετακινήσεις.

Η αντιμετώπιση αυτού του αυξανόμενου διασυνοριακού προβλήματος απαιτεί δράση τόσο στις περιοχές από όπου προέρχεται η σκόνη όσο και στις περιοχές που επηρεάζονται. Στη Σαχάρα και στις γύρω ζώνες, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να προστατευθούν τα εδάφη από περαιτέρω υποβάθμιση. Για να σταθεροποιηθεί το έδαφος, προτείνονται μέτρα όπως η αποκατάσταση της φυσικής βλάστησης, η διατήρηση της ροής των ποταμών και η προστασία της λεγόμενης βιολογικής κρούστας του εδάφους.

Στην Ευρώπη, επισημαίνει το Conversation, προτεραιότητα είναι κυρίως η προετοιμασία και η έγκαιρη ενημέρωση. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί συστήματα πρόβλεψης που μπορούν να εντοπίζουν την πορεία των νεφών σκόνης έως και δεκαπέντε ημέρες πριν φτάσουν, ώστε οι υγειονομικές αρχές να προειδοποιούν τις ευάλωτες ομάδες να παραμένουν σε εσωτερικούς χώρους.

Στο μέλλον, η ζώνη μεταφοράς σκόνης από τη Σαχάρα θα συνεχίσει να αποτελεί έναν ορατό δείκτη της κατάστασης του πλανήτη. Ωστόσο, η τεχνολογία και τα συστήματα πρόβλεψης από μόνα τους δεν αρκούν για την πλήρη αντιμετώπιση του προβλήματος.

Η σκόνη δεν σταματά στα σύνορα των χωρών, γι’ αυτό η διαχείρισή της απαιτεί στενότερη διεθνή συνεργασία και κοινές συμφωνίες, τονίζει το Conversation. Αυτές μπορεί να αφορούν τη διαχείριση υδάτινων πόρων, την προστασία λιμνών που κινδυνεύουν να ξεραθούν ή την ανάπτυξη κοινών πολιτικών δημόσιας υγείας σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το αν οι πορτοκαλί ουρανοί θα παραμείνουν ένα περιστασιακό θέαμα ή θα γίνουν συνηθισμένο φαινόμενο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο σοβαρά θα αντιμετωπίσουν αυτή την κοινή πρόκληση οι κυβερνήσεις της Ευρώπης και της Αφρικής.

. . .