Πώς η έκρηξη στο Τσερνόμπιλ άλλαξε την άγρια ζωή

Τέσσερις δεκαετίες μετά την έκρηξη του αντιδραστήρα νούμερο 4 του πυρηνικού σταθμού του Τσερνόμπιλ, η περιοχή παραμένει ερημωμένη. Η ραδιενέργεια μεταφέρθηκε από τους ανέμους σε όλη την Ευρώπη και έφθασε μέχρι τη Βόρεια Αφρική, αλλά η βόρεια Ουκρανία μολύνθηκε περισσότερο από κάθε άλλη περιοχή – και η ακτινοβολία εξακολουθεί να μετριέται υψηλή ακόμη και σήμερα.

Στις ημέρες που ακολούθησαν την έκρηξη της 26ης Απριλίου 1986, σχεδόν όλες οι κατοικίες γύρω από τον σταθμό εκκενώθηκαν, αλλά τα ζώα παρέμειναν. Και στα 40 χρόνια που έχουν περάσει από τότε, πολλά εξακολουθούν να ζουν εντός της ζώνης αποκλεισμού των 60 χιλιομέτρων που δημιουργήθηκε, όπως αναφέρει ρεπορτάζ του BBC που καταγράφει τις επιπτώσεις της μόλυνσης πάνω τους.

Για χρόνια οι ερευνητές καταγράφουν παραμορφωμένα δέντρα, χελιδόνια ταλαιπωρημένα από καρκινικούς όγκους, μέχρι και έναν απόκοσμο μαύρο μύκητα που ζει στα ραδιενεργά ερείπια του κτιρίου όπου στεγαζόταν ο αντιδραστήρας. Ορισμένα ζώα φαίνεται να έχουν προσαρμοστεί στη ραδιενεργή περιοχή και πρόσφατα οι επιστήμονες επισήμαναν κάποιους λόγους για τους οποίους κατάφεραν να ευδοκιμήσουν εντός της τραυματισμένης χλωρίδας.

Ενα από τα είδη που παραμένει στο Τσερνόμπιλ μετά από 40 χρόνια είναι ο δενδροβάτραχος. Ισπανοί εξελικτικοί βιολόγοι που επισκέπτονται τακτικά την περιοχή παρατήρησαν ότι αυτό το είδος βατράχων έχει πιο σκούρο δέρμα από το σύνηθες. Η υπόθεση εργασίας τους είναι ότι λόγω της μόλυνσης εκπέμπουν μεγαλύτερες ποσότητες μελανίνης, η οποία λειτουργεί ως προστατευτικό φράγμα, μειώνοντας τις επιπτώσεις της ακτινοβολίας.

Οι γενετικοί επιστήμονες παρατηρούν και άλλου είδους διαφορές στην εξέλιξη της πανίδας της περιοχής, όπως αλλαγές στα γονιδιώματα άγριων σκύλων και αρουραίων, που φέρουν υψηλότερα επίπεδα ποικιλομορφίας στα μιτοχόνδρια τους. Αυτές οι διαφορές μπορεί να οφείλονται σε μεταλλάξεις που προκαλούνται από την έκθεση στην ακτινοβολία, αλλά οι βιολόγοι δεν έχουν αδιάσειστες ενδείξεις, καθώς ενδέχεται να οφείλονται και σε άλλες παραμέτρους.

Δεδομένου ότι τα δέντρα είναι ιδιαιτέρως ευαίσθητα στη ραδιενέργεια, πολλά πεύκα στη ζώνη αποκλεισμού καταστράφηκαν μετά το ατύχημα, με σημύδες να παίρνουν τη θέση τους τα επόμενα χρόνια, αλλάζοντας την εικόνα των δασών. Τα ζώα πιθανώς προσαρμόστηκαν αντιστοίχως στις αλλαγές των ατμοσφαιρικών συνθηκών της περιοχής – ενώ οι μεταλλάξεις που παρουσιάζουν ίσως να οφείλονται σε αυτές τις αλλαγές, και όχι στις ευθείες επιπτώσεις της ακτινοβολίας.

Η σίγουρη αλλαγή που είχε ίσως τον σημαντικότερο αντίκτυπο στην άγρια ζωή του Τσερνόμπιλ ήταν η αποχώρηση των ανθρώπων. Τη θέση τους πήραν λύκοι, αρκούδες, βίσονες, ελάφια και αγριόχοιροι. Ο πληθυσμός των λύκων είναι επτά φορές μεγαλύτερος εντός της ζώνης αποκλεισμού από ό,τι στα γύρω φυσικά καταφύγια, πιθανώς λόγω της άφθονης λείας. Είδη όπως ο ευρασιατικός λύγκας έχουν επίσης επιστρέψει στην περιοχή, μετά από χρόνια εξαφάνισης.

Ειδικά οι καφέ αρκούδες δεν είχαν παρατηρηθεί στη βόρεια Ουκρανία για πάνω από 100 χρόνια, ώσπου μια κάμερα κατέγραψε μία εντός της ζώνης αποκλεισμού το 2014, όπως αναφέρει το BBC. Ομάδες περιπλανώμενων σκύλων επίσης περιφέρονται εντός της ζώνης. Είναι προφανώς απόγονοι των κατοικίδιων που είχαν οι κάτοικοι προτού απομακρυνθούν, και οι φύλακες που εμποδίζουν την είσοδο στην περιοχή τούς ταΐζουν τακτικά.

Το ερώτημα που ταλανίζει τους βιολόγους είναι αν τα φυτά και τα ζώα του Τσερνόμπιλ έχουν εξελιχθεί ώστε να αντέχουν την ακτινοβολία. Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι αυτό έχει συμβεί. Μια μελέτη του 2012, για παράδειγμα, βρήκε στοιχεία ότι η σόγια που καλλιεργείται στην περιοχή του Τσερνόμπιλ είχε προσαρμοστεί για να αντιμετωπίζει καλύτερα τόσο τη ραδιενέργεια όσο και το στρες που υφίσταται από τα βαρέα μέταλλα.

Αλλά και αρουραίοι έχουν βρεθεί να έχουν μεγαλύτερη αντοχή στις βλάβες που προκαλεί στο DNA η ραδιενέργεια. Ο μαύρος μύκητας που αναπτύχθηκε εντός του κτιρίου τού αντιδραστήρα επωφελείται επίσης από το ασυνήθιστο χρώμα του, όπως έχουν καταδείξει διάφορα πειράματα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Ωστόσο δεν υπάρχει ξεκάθαρη σχέση ανάμεσα σε αιτία και αποτέλεσμα – όπως δηλαδή και στην περίπτωση των σκούρων βατράχων.

Οι βιολόγοι αναφέρουν στο BBC ότι πρέπει να διερευνηθεί εάν οι μεταλλάξεις στη χλωρίδα και στην πανίδα της περιοχής μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά, καθώς υπάρχουν ενδείξεις ότι κάτι τέτοιο ισχύει. Μια έρευνα του 2006 διαπίστωσε ότι οι ανωμαλίες στα χρωμοσώματα αρουραίων που απομακρύνθηκαν από το Τσερνόμπιλ και αναπαράχθηκαν σε εργαστήριο χωρίς μόλυνση συνεχίστηκαν σε διαδοχικές γενιές τους, παρά την έλλειψη ραδιενέργειας στο περιβάλλον τους.

Κάποια είδη πανίδας δεν είναι τόσο ανθεκτικά στην ακτινοβολία. Τα χελιδόνια γύρω από το Τσερνόμπιλ έχουν αρχίσει να εξαφανίζονται εξαιτίας του συνδυασμού ραδιενεργού μόλυνσης και αυξανόμενων θερμοκρασιών. Αλλά η καταστροφή τού αντιδραστήρα δεν επηρεάζει μόνο τα ζώα της περιοχής. Βρώσιμα μανιτάρια στην Πολωνία, μύρτιλλα στις ΗΠΑ και καυσόξυλα στη χώρα μας περιέχουν μικρές ποσότητες ραδιοϊσοτόπων που διασκορπίστηκαν κατά την έκρηξη.

Η επίδραση της πυρηνικής καταστροφής του Τσερνόμπιλ σε διάφορα είδη χλωρίδας και πανίδας είναι περίπλοκη και διχάζει τους βιολόγους, που επιχειρούν να αναλύσουν τις ανεπαίσθητες επιπτώσεις της σε ένα ολόκληρο οικοσύστημα, το οποίο βίωσε μια τρομερή καταστροφή αλλά επέζησε και εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Το BBC επισημαίνει ότι τα ερωτήματα αυτά θα ταλανίζουν τους επιστήμονες και για τα επόμενα 40 χρόνια.

. . .