«Οταν με κοίταξε η φάλαινα»

Μια φάλαινα στο μέγεθος ενός μεγάλου βαν κοίταζε κατάματα τη Μάρσια Ρίντερερ ενώ έκανε κύκλους γύρω από το σχοινί από το οποίο κρατιόταν η βραζιλιάνα φωτογράφος μέσα στο νερό. «Ενιωθα λες και επιβραδυνόταν ο χρόνος… σαν να κοιτούσε μέσα στην ψυχή μου», θυμάται η Ρίντερερ μιλώντας στο BBC. «Το μάτι της είχε το μέγεθος του κεφαλιού μου και με κοιτούσε πραγματικά», λέει καθώς αφηγείται μια εμπειρία που της άλλαξε τη ζωή τον Ιούνιο του 2023, όταν είχε οπτική επαφή με μια ρυγχοφάλαινα Μίνκε φάλαινα νάνο, στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Υφαλο της Αυστραλίας.

«Ενιωσα ανατριχίλα. Ηταν ένα έντονο και απλά καταπληκτικό συναίσθημα», λέει, αποκαλύπτοντας ότι έκλαψε κατά τη διάρκεια της συνάντησης, «Ηταν σαν να με είχε επιλέξει επειδή ήρθε κατευθείαν προς το μέρος μου».

Η Ρίντερερ απαθανάτισε αυτή τη δυνατή συνάντηση με την φωτογραφική μηχανή της. Μάλιστα με τις εξαιρετικές λεπτομέρειες και τις απαλές γραμμές της, η ασπρόμαυρη εικόνα μοιάζει περισσότερο με σκίτσο ή πίνακα με νερομπογιές παρά με φωτογραφία, γράφει στο BBC η Ιζαμπελ Τζέρετσεν. Και χάρη σε αυτή, η Μάρσια Ρίντερερ ανακηρύχθηκε η καλύτερη καλλιτέχνης φωτογράφος στα βραβεία Ocean Photographer of the Year στο Λονδίνο τον Σεπτέμβριο του 2025. Στην τελετή απονομής των βραβείων, ο κριτής και φωτογράφος βαθέων υδάτων Λοράν Μπαλεστά είπε ότι η λέξη που του ήρθε αμέσως στο μυαλό όταν είδε τη φωτογραφία της Ρίντερερ  ήταν «αρμονία».

«Ο συγγραφέας του “Μικρού Πρίγκιπα”, Αντουάν ντε Σεντ-Εξυπερύ, είπε ότι “ένα έργο τέχνης είναι τέλειο όχι όταν δεν υπάρχει τίποτα άλλο να προσθέσει κανείς, αλλά όταν δεν υπάρχει τίποτα να αφαιρέσει”. Και αυτό ισχύει απόλυτα για αυτή την εικόνα», δήλωσε ο  Μπαλεστά απονέμοντας το βραβείο στη Ρίντερερ. «Υπάρχει ένα είδος ευγένειας. Οταν τη βλέπω, το μόνο που θέλω είναι απλώς να βυθιστώ μαζί της», τόνισε ο κριτής των βραβείων.

Ο Μεγάλος Κοραλλιογενής Υφαλος είναι το μόνο μέρος στον κόσμο όπου είναι γνωστό ότι συγκεντρώνονται οι φάλαινες νάνοι ρυγχοφάλαινες Μίνκε, κάθε χρόνο κατά τη διάρκεια του Ιουνίου και του Ιουλίου. Ο Αλαστερ Μπερλς, καθηγητής Θαλάσσιας Βιολογίας στο πανεπιστήμιο Τζέιμς Κουκ (JCU) στο Κουίνσλαντ της Αυστραλίας, έχει αφιερώσει περισσότερες από τρεις δεκαετίες μελετώντας αυτές τις φάλαινες και λέει ότι ακόμη γνωρίζουμε πολύ λίγα για τη συμπεριφορά τους και τα πρότυπα μετανάστευσής τους.

«Κανείς δεν ήξερε ότι βρίσκονταν στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Υφαλο μέχρι τη δεκαετία του 1980», λέει στο BBC ο Μπιρτλς, ο οποίος πιστεύει ότι οι φάλαινες συγκεντρώνονται κατά μήκος της εξωτερικής άκρης του υφάλου κάθε χρόνο για να μάθουν να φλερτάρουν και να ζευγαρώνουν.

«Βλέπουμε μικτές ομάδες ώριμων αρσενικών και θηλυκών, τα οποία, μαζί με πολλά νεαρά ζώα, κάνουν μεταξύ τους “επιδείξεις κοιλιάς”», λέει. Αυτό συμβαίνει όταν μια φάλαινα γυρίζει στο πλάι ενώ κινείται και δείχνει την άσπρη κοιλιά της σε μια άλλη φάλαινα, και μερικές φορές σε ένα άτομο ή αντικείμενο, όπως μια βάρκα. Οι επιδείξεις κοιλιάς είναι μια συμπεριφορά ερωτοτροπίας, αλλά επιτρέπουν επίσης στις φάλαινες να αξιοποιήσουν τη διόφθαλμη όρασή τους και να έχουν καλύτερη εικόνα του περιβάλλοντός τους.

Οταν δε, κινούνται με αυτόν τον τρόπο αλληλεπιδρώντας με ανθρώπους, ο Μπερτλς πιστεύει ότι το κάνουν επειδή «θέλουν να σε δουν πολύ καλά». Πράγματι, ήταν κάτι που το ένιωσε και η ίδια η Ρίντερερ: «Είναι τόσο περίεργες. Θέλουν να μας κοιτάξουν όπως ακριβώς τς κοιτάζουμε κι εμείς», λέει η βραζιλιάνα φωτογράφος στο BBC. «Ερχονται και σταματούν πραγματικά για να σε κοιτάξουν».

Η Ρίντερερ πέρασε αρκετές μέρες στο νερό με συνολικά 40 περίεργες φάλαινες. «Υπήρχαν οκτώ φάλαινες ταυτόχρονα και απλώς μας περικύκλωναν συνεχώς. Μία ήρθε πολύ κοντά, ήταν σε απόσταση αναπνοής», λέει.

Ωστόσο, παρά την εγγύτητα, δεν άπλωσε το χέρι της. Στην Αυστραλία, απαγορεύεται να αγγίξεις μια φάλαινα νάνο ρυγχοφάλαινα Μίνκε, καθώς αυτό θα μπορούσε να βλάψει τόσο τους κολυμβητές όσο και τη φάλαινα. Μια ξαφνιασμένη φάλαινα θα μπορούσε να τραυματίσει έναν κολυμβητή ή τον εαυτό της μπλεγμένη, για παράδειγμα, σε εξοπλισμό. Το άγγιγμα των φαλαινών θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε μετάδοση ασθενειών, από τον άνθρωπο στη φάλαινα και αντίστροφα.

Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της Ρίντερερ, «οι φάλαινες ήρθαν κοντά μας, κάτι που το έκανε ακόμα πιο ξεχωριστό», λέει στο BBC. Αυτοί οι γίγαντες των ωκεανών γλιστρούν μέσα στο νερό με απίστευτη ακρίβεια. «Δεν άγγιξαν ποτέ κανένα και είχαν πλήρη επίγνωση του τι συνέβαινε στο περιβάλλον τους», λέει η Ρίντερερ. «Ο τρόπος που κινούνται είναι γεμάτος χάρη. Και σίγουρα δεν ήταν τρομακτικός», τονίζει.

Οι συναντήσεις με τις φάλαινες νάνους ρυγχοφάλαινες Μίνκε είναι «οι πιο έντονες αλληλεπιδράσεις ζώων-ανθρώπων που μπορεί να σκεφτεί κανείς, επειδή είναι τόσο περίεργες για εμάς», λέει ο Μπερτλς. «Απλώς επιστρέφουν και μας κοιτάζουν πάλι και έρχονται πολύ κοντά και μένουν ώρες«.

»Είναι μια πολύ δυνατή εμπειρία που σου αλλάζει τη ζωή. Οι άνθρωποι ξεσπούσαν σε κλάματα όταν προσπαθούσαν να μου περιγράψουν πώς ένιωθαν, έχοντας μια πεντάωρη συνάντηση με ένα ζώο σαν κι αυτό», λέει στο BBC ο αυστραλός καθηγητής.

Με μήκος περίπου 8 μέτρα, η φάλαινα νάνος Μίνκε είναι η δεύτερη μικρότερη φάλαινα στον κόσμο. Κάνουν έναν χαρακτηριστικό ήχο, ο οποίος έχει ονομαστεί «Φωνητική έκφραση του Πολέμου των Αστρων» και έχει παρομοιαστεί με τον εμβληματικό ήχο «ντα-ντα-ντα-ντα-ντανγκ» του φωτόσπαθου, γράφει στο BBC η Ιζαμπελ Τζέρετσεν.

Είναι ένα είδος απίστευτα ασύλληπτο και προς το παρόν δεν υπάρχουν ακριβείς εκτιμήσεις για τον πληθυσμό τους. «Δεν έχουμε ιδέα για τον συνολικό αριθμό τους… γνωρίζουμε πολύ λίγα γι’ αυτές», λέει ο Μπερτλς. Οι φάλαινες είχαν περάσει απαρατήρητες στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Υφαλο μέχρι τη δεκαετία του 1980 και δύο δεκαετίες αργότερα, κανείς δεν ήξερε πού κατευθύνθηκαν στη συνέχεια.

Το 2013, ο Αλαστερ Μπερτλς και άλλοι επιστήμονες στο πανεπιστήμιο Τζέιμς Κουκ άρχισαν να εντοπίζουν μερικές από αυτές τις φάλαινες. Μια φάλαινα που ονομάστηκε Σποτ καταγράφηκε να μεταναστεύει σε απόσταση άνω των 7.000 χιλιομέτρων κατά μήκος της ανατολικής ακτής της Αυστραλίας, γύρω από την Τασμανία και στη συνέχεια προς την υπο-Ανταρκτική.

«Κάνουν το ίδιο ταξίδι με τις μεγάπτερες, παρόλο που εκείνες ζυγίζουν 40 τόνους και έχουν μήκος 17 μέτρα (56 πόδια). Οι Μίνκε είναι μικροσκοπικές (7-8 μέτρα και ζυγίζουν 4-5 τόνους) και όμως κάνουν την ίδια μετανάστευση», λέει ο Μπερτλς. Και τρέφονται με κριλ και λυχναρόψαρα (lanternfish) στον Νότιο Ωκεανό.

Τα μεταβαλλόμενα ρεύματα και οι θερμοκρασίες αποτελούν σοβαρή απειλή γι’ αυτό το είδος φάλαινας, λέει ο Μπερτλς. «Οι νάνοι ρυγχοφάλαινες Μίνκε είναι πιθανό να βρίσκονται πολύ πιο κοντά στα βιολογικά όρια των ενεργειακών τους αποθεμάτων, επειδή είναι μικρές φάλαινες που κάνουν μια τεράστια μετανάστευση», εξηγεί ο αυστραλός επιστήμονας. Περιγράφει, δε, τις φωτογραφίες της Μάρσια Ρίντερερ ως «τεχνικά υπέροχες».

«Μπορείτε να δείτε το αιχμηρό ρύγχος που δίνει στη φάλαινα το όνομά της (Balaenoptera acutorostrata που σημαίνει φάλαινα με αιχμηρό ρύγχος), το μάτι που σε κοιτάζει ξεκάθαρα, τις σκούρες κηλίδες στο λαιμό της και τα υπέροχα σχέδια με τις αντιθέσεις μαύρου, λευκού και γκρι», λέει. Και τονίζει «Είναι σαν πίνακας με νερομπογιές. Είναι σαν κάποιος να έχει κάνει λεπτές πινελιές».

Φωτογράφοι όπως η Ρίντερερ παίζουν ζωτικό ρόλο στην υποστήριξη των επιστημόνων κατά τη διεξαγωγή της έρευνάς τους, προσθέτει ο Μπερτλς. «Είμαι μόνος στο νερό και δεν θα δω όλες τις φάλαινες και μπορεί να μην τραβήξω αρκετά καλές φωτογραφίες για να τις αναγνωρίσω. Δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε αυτή την έρευνα χωρίς τη βοήθεια της βιομηχανίας καταδύσεων και των φωτογράφων που συμμετέχουν», υπογραμμίζει.

Η Μάρσια Ρίντερερ λέει, τέλος, πως ελπίζει ότι οι φωτογραφίες της θα εμπνεύσουν τους ανθρώπους να νιώσουν πιο συνδεδεμένοι με τη φύση. «Οταν το κοιτάζεις στα μάτια, βλέπεις ότι είναι ένα πλάσμα όπως εμείς», λέει. «Αυτές οι φάλαινες νιώθουν επίσης φόβο, περιέργεια και πεινάνε. Εχουν μέρη να πάνε, κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν για να φροντίσουν τα παιδιά τους. Νομίζω ότι πρέπει να τους δώσουμε όλο τον σεβασμό και τις ευκαιρίες που επιθυμούμε για τον εαυτό μας», τονίζει η βραβευμένη βραζιλιάνα φωτογράφος των ωκεανών.

. . .