Νεάντερταλ πριν από 75.000 χρόνια: Ίσως η πρώτη δολοφονία στην ιστορία του ανθρώπου

Τραύμα στην ωμοπλάτη ενός Νεάντερταλ που έζησε πριν από 75.000 χρόνια στο σημερινό Ιρακινό Κουρδιστάν ενδέχεται να αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα τεκμήρια ανθρωποκτονίας με ξύλινο δόρυ. Τα ευρήματα από το σπήλαιο Σανιντάρ φωτίζουν, παράλληλα, την αλληλεγγύη και τη φροντίδα που προσέφεραν τα μέλη της ομάδας τους σε τραυματισμένα άτομα.

Ένα πιθανό έγκλημα που συνέβη πριν από περίπου 75.000 χρόνια έρχεται στο φως μέσα από τα απολιθωμένα οστά ενός Νεάντερταλ, τα οποία ανακαλύφθηκαν στο σπήλαιο Σανιντάρ, στην περιοχή του Κουρδιστάν στο βόρειο Ιράκ. Μια μικρή, κυκλική οπή στην ωμοπλάτη του ατόμου υποδηλώνει ότι ένα αιχμηρό ξύλινο όπλο διαπέρασε τον θώρακά του, προκαλώντας πιθανότατα τον θάνατό του. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα γνωστά παραδείγματα πιθανής ανθρωποκτονίας με ξύλινο δόρυ, χωρίς ωστόσο να μπορούν να αποκλείσουν οριστικά ένα ατύχημα.

Τα οστά, που εντοπίστηκαν κατά τη διάρκεια ανασκαφών το 2019 και το 2022, ανήκουν σε ένα άτομο γνωστό ως Σανιντάρ Α. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι ήταν περίπου 45 ετών όταν πέθανε, χωρίς να έχουν καταφέρει να προσδιορίσουν το φύλο του. Μαζί με την ωμοπλάτη βρέθηκαν ένα σχεδόν πλήρες δεξί χέρι, δύο πλευρά από την αριστερή πλευρά του σώματος, ένα τμήμα πλευρού και επτά δόντια.

Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports, η οπή στην ωμοπλάτη έχει διάμετρο περίπου 15 χιλιοστά. Το σχήμα της δεν παραπέμπει σε τραυματισμό από δόρυ με λίθινη αιχμή, το οποίο θα αναμενόταν να αφήσει πιο γωνιώδες σημάδι, αλλά σε πλήγμα από αιχμηρό ξύλινο όπλο, είτε με ώθηση είτε ως βλήμα.

Η θέση του τραύματος και η δύναμη που απαιτήθηκε για να διαπεράσει το σώμα ενισχύουν την εκτίμηση ότι επρόκειτο για σκόπιμο χτύπημα προς την καρδιά. Η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Έμα Πόμεροϊ, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, σημειώνει ότι το τραύμα φέρει χαρακτηριστικά ενός χτυπήματος που είχε στόχο να σκοτώσει. Ωστόσο, οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι δεν γνωρίζουν τις συνθήκες του περιστατικού ούτε αν εμπλέκονταν άλλοι Νεάντερταλ.

Τα ίχνη μιας ζωής που χρειάστηκε φροντίδα

Η πιθανή βίαιη κατάληξη δεν είναι η μόνη ιστορία που αφηγούνται τα οστά του Σανιντάρ Α. Ένα από τα δόντια του ήταν σπασμένο κατά μήκος, ένδειξη τραυματισμού στο πρόσωπο από αμβλύ αντικείμενο. Η συσσώρευση οδοντικής πλάκας στη ρίζα του δοντιού δείχνει ότι το τραύμα είχε συμβεί αρκετό καιρό πριν από τον θάνατό του, πιθανότατα τουλάχιστον έναν χρόνο νωρίτερα.

Το γεγονός ότι το άτομο επέζησε για μεγάλο διάστημα μετά τον τραυματισμό υποδηλώνει ότι πιθανότατα δέχθηκε βοήθεια από τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας του. Θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να του προσφέρουν μαλακή, πολτοποιημένη τροφή, ώστε να μπορεί να τρώει παρά τη βλάβη στα δόντια του.

«Το να επιβιώσει κάποιος από ένα χτύπημα που προκαλεί τέτοιο κάταγμα και να συνεχίσει να ζει και να τρώει για τουλάχιστον έναν χρόνο, ίσως και περισσότερο, θα απαιτούσε φροντίδα και υποστήριξη από άλλους Νεάντερταλ», επισημαίνει η Πόμεροϊ. Για την ίδια, τα ευρήματα αναδεικνύουν δύο όψεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς: από τη μία, τη βία που μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο και, από την άλλη, την έμπρακτη μέριμνα για ένα τραυματισμένο μέλος της κοινότητας.

Η εικόνα αυτή συνάδει με προηγούμενες ανακαλύψεις από το ίδιο σπήλαιο. Το 2017, μελέτη ενός άλλου Νεάντερταλ από το Σανιντάρ έδειξε ότι ένα άτομο με σοβαρές αναπηρίες, μεταξύ των οποίων κώφωση, παράλυση στο χέρι και πιθανή μερική απώλεια όρασης εξαιτίας τραυματισμού στο κεφάλι, είχε ζήσει μέχρι την ηλικία των 50 έως 60 ετών. Η επιβίωσή του υποδηλώνει ότι δεχόταν βοήθεια από άλλους.

Άλλα ευρήματα ενισχύουν την εικόνα μιας κοινωνίας στην οποία η φροντίδα είχε σημαντικό ρόλο. Το 2024, απολιθωμένο οστό του αυτιού που βρέθηκε στην Ισπανία προσέφερε ενδείξεις ότι Νεάντερταλ ενδέχεται να φρόντιζαν ένα παιδί με σύνδρομο Down. Παράλληλα, ανακάλυψη στη Σιβηρία που δημοσιεύθηκε τον Μάιο έφερε στο προσκήνιο στοιχεία που ενδέχεται να υποδεικνύουν μια πρώιμη μορφή οδοντιατρικής παρέμβασης.

Πόσο συχνή ήταν η βία μεταξύ των Νεάντερταλ;

Τα τραύματα στα απολιθώματα της Μέσης Παλαιολιθικής περιόδου είναι γνωστά, αλλά συχνά αποδίδονται σε ατυχήματα, πιθανώς κατά το κυνήγι από κοντινή απόσταση. Οι σαφείς ενδείξεις διαπροσωπικής βίας είναι σχετικά σπάνιες στα κατάλοιπα των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, ενώ γίνονται συχνότερες σε μεταγενέστερες περιόδους, όταν οι ανθρώπινες κοινότητες στρέφονται περισσότερο στη μόνιμη εγκατάσταση και τη γεωργία.

Η νέα μελέτη δεν αποδεικνύει ότι ο Σανιντάρ Α δολοφονήθηκε. Οι ερευνητές σκοπεύουν να πραγματοποιήσουν πειράματα για να εκτιμήσουν τη δύναμη που απαιτείται ώστε ένα ξύλινο όπλο να προκαλέσει παρόμοιο τραύμα, κάτι που θα μπορούσε να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση των συνθηκών του θανάτου.

Ο Τζον ΜακΝαμπ, ομότιμος καθηγητής παλαιολιθικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη, εκτιμά ότι το τραύμα από δόρυ στην ωμοπλάτη, ενώ το θύμα ήταν στραμμένο προς τον δράστη, ενισχύει το ενδεχόμενο σκόπιμης επίθεσης. Τονίζει, ωστόσο, ότι παραμένουν ανοιχτά πολλά ερωτήματα: επρόκειτο για δολοφονία, για επίθεση από αντίπαλη ομάδα Νεάντερταλ ή για κάτι διαφορετικό;

Η βία δεν αποτελεί, πάντως, την πρώτη ένδειξη θανατηφόρας σύγκρουσης μεταξύ αρχαίων ανθρώπινων συγγενών. Ιατροδικαστικές αναλύσεις κρανίων από τη θέση Σίμα ντε λος Ουέσος στην Ισπανία έχουν εντοπίσει ενδείξεις σκόπιμης θανατηφόρας βίας πριν από περίπου 430.000 χρόνια, αν και δεν έχει προσδιοριστεί το όπλο που χρησιμοποιήθηκε.

Οι Νεάντερταλ έζησαν στην Ευρώπη, στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Ασία για περίπου 300.000 χρόνια, μέχρι την εξαφάνισή τους πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Η γενετική ανάλυση σύγχρονων ανθρώπων έχει δείξει ότι οι δύο ομάδες συναντήθηκαν και διασταυρώθηκαν κατά την περίοδο που συνυπήρχαν.

Το σπήλαιο Σανιντάρ είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες για τα σημαντικά ευρήματά του. Οι ανασκαφές της δεκαετίας του 1960 είχαν αποκαλύψει ταφές με ίχνη γύρης, οδηγώντας τους ερευνητές στην υπόθεση ότι οι Νεάντερταλ ίσως τοποθετούσαν λουλούδια στους νεκρούς τους. Η ερμηνεία αυτή συνέβαλε στην αναθεώρηση της παλαιότερης εικόνας τους ως άξεστων και βίαιων όντων.

Τα νέα ευρήματα προσθέτουν ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία τους, χωρίς να προσφέρουν εύκολες απαντήσεις. Ο Σανιντάρ Α μπορεί να έπεσε θύμα σκόπιμης επίθεσης, αλλά τα σημάδια στο σώμα του μαρτυρούν επίσης ότι κάποτε κάποιος τον φρόντισε. Ανάμεσα στη βία και τη συμπόνια, η ζωή των Νεάντερταλ αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη από τις απλουστευτικές εικόνες που τους αποδίδονταν για χρόνια.

Neanderthal murder mystery reveals a tale of violence and compassion