«Κόφτης» τα εισοδηματικά κριτήρια: 420.000 λιγότεροι δικαιούχοι σε 3 βασικές παροχές του ΟΠΕΚΑ σε 6 χρόνια

Μια εντυπωσιακή συρρίκνωση του αριθμού των δικαιούχων σημαντικών κοινωνικών επιδομάτων καταγράφεται την περίοδο 2020-2026: στις τρεις βασικές παροχές του ΟΠΕΚΑ που συνδέονται άμεσα με εισοδηματικά κριτήρια – επίδομα στέγασης, Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και επίδομα παιδιού – ο αριθμός των δικαιούχων εμφανίζεται συνολικά μειωμένος κατά περίπου 420.000 μέσα στα τελευταία έξι χρόνια.

Ο αριθμός αυτός δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκη σε ισάριθμα διαφορετικά φυσικά πρόσωπα, καθώς το ίδιο νοικοκυριό μπορεί να λαμβάνει περισσότερες από μία παροχές από τον ΟΠΕΚΑ. Όμως η τόσο μεγάλη αρνητική μεταβολή του αριθμού αυτού καταδεικνύει σαφώς ότι οι πολίτες που δικαιούνται τα συγκεκριμένα επιδόματα έχουν μειωθεί σημαντικά την τελευταία εξαετία.

Ένας μηχανισμός που φαίνεται ότι έχει συμβάλει σε αυτή την εξέλιξη είναι η άνοδος των ονομαστικών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, των τεκμαρτώς προσδιοριζόμενων εισοδημάτων, χωρίς αντίστοιχη αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων. Ιδίως στο επίδομα παιδιού και στο επίδομα στέγασης, κρίσιμα εισοδηματικά όρια έχουν παραμείνει αμετάβλητα για πολλά χρόνια, ενώ στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα έχει υπάρξει μόνο μία αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων τα τελευταία χρόνια.

Αυξήσεις μισθών, αλλά και υψηλότερα τεκμαρτώς προσδιοριζόμενα εισοδήματα για αυτοαπασχολουμένους οδηγούν έτσι κάθε χρόνο χιλιάδες νοικοκυριά στην απώλεια των σημαντικών αυτών επιδομάτων, χωρίς καν να έχει υπάρξει αντίστοιχη βελτίωση της πραγματικής αγοραστικής τους δύναμης.

Σύμφωνα με στοιχεία που προκύπτουν από τις εκθέσεις του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, κατά την περίοδο 2020-2026, αλλά και με βάση τις κατά καιρούς ανακοινώσεις του ΟΠΕΚΑ για τους δικαιούχους των βασικών επιδομάτων κατά την ίδια περίοδο:

• Στο επίδομα παιδιού (Α21) η μείωση είναι η μεγαλύτερη σε απόλυτους αριθμούς: από 711.527 τον Μάιο του 2020 περιορίστηκαν σε 460.803 τον Μάιο του 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 250.724 ή κατά 35,2%.
• Στο επίδομα στέγασης, οι 243.082 δικαιούχοι του Ιουνίου 2020 περιορίστηκαν σε 168.447 τον Ιούνιο 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 74.635 ή κατά 30,7%.
• Η μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση δικαιούχων καταγράφεται στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα. Από 240.066 δικαιούχους τον Ιούνιο 2020 έμειναν 145.308 τον Ιούνιο 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 94.758 ή κατά 39,5%.

Ο «κόφτης» των εισοδηματικών ορίων

Οι απώλειες που προκαλούν τα εισοδηματικά όρια είναι εμφανείς στις συγκεκριμένες παροχές όπου τα σχετικά πλαφόν είτε δεν έχουν αναπροσαρμοστεί καθόλου είτε έχουν αναπροσαρμοστεί μεν αλλά όχι στον ίδιο βαθμό με τα ονομαστικά εισοδήματα. Στην περίπτωση του επιδόματος παιδιού, οι βασικές εισοδηματικές κλίμακες παραμένουν στα ίδια επίπεδα επί σειρά ετών, και στην περίπτωση του επιδόματος στέγασης τα εισοδηματικά όρια έχουν μείνει, επίσης, επί μακρόν αμετάβλητα. Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα έχει σημειωθεί μία μόνο αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων κατά 8% την 1η Δεκεμβρίου 2023.

Επειδή, λοιπόν, τα εισοδηματικά όρια παρέμειναν σταθερά ή αυξήθηκαν ελάχιστα, οι αυξήσεις των εισοδημάτων είτε των πραγματικών είτε των τεκμαρτών είχαν ως συνέπεια πολλά νοικοκυριά να υπερβούν τα εισοδηματικά πλαφόν χωρίς η πραγματική οικονομική τους θέση να έχει βελτιωθεί στον ίδιο βαθμό, ιδίως σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού.

Η περίπτωση των αυτοαπασχολούμενων

Η περίπτωση των αυτοαπασχολουμένων είναι χαρακτηριστική. Το ισχύον σύστημα των τεκμηρίων φορολόγησης προβλέπει ότι ως βασική συνιστώσα για τον υπολογισμό του ελάχιστου ετήσιου τεκμαρτού φορολογητέου εισοδήματος λαμβάνεται το ετήσιο ποσό του μικτού κατώτατου μισθού, όπως αυτό ισχύει την τελευταία ημέρα του φορολογικού έτους. Αυτό σημαίνει ότι όταν αυξάνεται ο κατώτατος μισθός στον ιδιωτικό τομέα, ανεβαίνει αυτομάτως και η βασική αφετηρία υπολογισμού του ελάχιστου τεκμαρτού εισοδήματος για τους αυτοαπασχολουμένους που υπάγονται στο σύστημα. Και επειδή ο κατώτατος μισθός αναπροσαρμόζεται τα τελευταία χρόνια σε ετήσια βάση, το τεκμαρτό ελάχιστο εισόδημα μπορεί επίσης να αυξάνεται από χρονιά σε χρονιά, ακόμη και αν τα πραγματικά καθαρά κέρδη ενός επαγγελματία παραμένουν στάσιμα. 

Μάλιστα, η νομοθεσία προβλέπει και πρόσθετες προσαυξήσεις ανάλογα με τα έτη δραστηριότητας, το μισθολογικό κόστος προσωπικού και, υπό προϋποθέσεις, τον κύκλο εργασιών.