Θα είναι το φετινό Ελ Νίνιο το πιο καταστροφικό;

Πολύ πριν γίνει κατανοητό, το φαινόμενο Ελ Νίνιο –οι ισχυρές μεταβολές των ανέμων του Ειρηνικού Ωκεανού και της θερμοκρασίας του νερού, που μεταμορφώνουν δραστικά τα παγκόσμια καιρικά πρότυπα– άφηνε τα σημάδια του στην ανθρωπότητα. Με την πάροδο των αιώνων αυτά τα φυσικά πρότυπα έχουν προκαλέσει επικές ξηρασίες και καύσωνες, και έχουν εντείνει τις επιδημίες, σύμφωνα με ρεπορτάζ των New York Times.

Ακαδημαϊκοί πιστεύουν ότι τα αποτυπώματα του Ελ Νίνιο σε πολιτικές και οικονομικές κρίσεις ήταν εμφανή τόσο στην αρχαία Αίγυπτο όσο και στην πτώση του πολιτισμού Μότσε, στο σημερινό Περού, πριν από τουλάχιστον 1.000 χρόνια. Μάλιστα, στη διετία 1878-79, ένας λιμός που τροφοδοτήθηκε από το Ελ Νίνιο σκότωσε εκατομμύρια ανθρώπους στις τροπικές περιοχές, εντείνοντας τις ανισότητες, λόγω των οποίων θα επικρατούσαν αργότερα οι όροι «Πρώτος» και «Τρίτος Κόσμος».

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης εισέρχεται σε μια νέα φάση του Ελ Νίνιο, με τους ερευνητές να προειδοποιούν ότι ίσως είναι από τις χειρότερες περιπτώσεις που έχουν καταγραφεί – καθώς η Ιστορία δείχνει πως όταν οι φυσικές δυνάμεις αγγίζουν το ζενίθ τους, μπορεί να οδηγήσουν σε βαθιά αστάθεια και ταλαιπωρίες.

Γενικά, όπως επισημαίνουν οι New York Times, το Ελ Νίνιο δημιουργεί πιο υγρές συνθήκες σε ορισμένες περιοχές της αμερικανικής ηπείρου, ενώ παράλληλα καταστέλλει την περίοδο των τυφώνων στον Ατλαντικό. Το φαινόμενο αυξάνει τον κίνδυνο ξηρασίας στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, στην Αυστραλία και στη νότια Αφρική.

Το τρέχον Ελ Νίνιο βρίσκεται ακόμα στα αρχικά στάδια σχηματισμού του και ίσως διαψεύσει τις απαισιόδοξες προβλέψεις. Αν όμως αυτές αποδειχτούν ακριβείς, οι ερευνητές πιστεύουν ότι το φαινόμενο θα πάρει τεράστιες διαστάσεις και οι συνέπειές του θα επεκταθούν σε έναν κόσμο που έχει γίνει μεν πολύ πιο ανθεκτικός, αλλά έχει αποκτήσει και νέες ευπάθειες.

Σε σύγκριση με το μακρινό παρελθόν, οι χώρες παρακολουθούν σήμερα την εξέλιξη του Ελ Νίνιο με ωκεάνια όργανα μέτρησης και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Η γεωργία είναι πολύ πιο εξελιγμένη και πολλές χώρες που είναι ευάλωτες σε διατροφικές κρίσεις διατηρούν στρατηγικά αποθέματα σιτηρών. Κανείς δεν προβλέπει λιμό τεράστιας κλίμακας για φέτος.

Ωστόσο οι ειδικοί ισχυρίζονται ότι το φαινόμενο θα προσθέσει πίεση σε ένα ήδη επισφαλές παγκόσμιο σύστημα. Οι ελλείψεις λιπασμάτων που προκαλούνται από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ πιέζουν τους αγρότες, οι αυξανόμενες τιμές ενέργειας επιβαρύνουν τους προϋπολογισμούς των κρατών, και ένα μακροχρόνιο οικονομικό δίχτυ ασφαλείας έχει αποδυναμωθεί από τις περικοπές στην ξένη βοήθεια προς τις φτωχότερες χώρες, από τις ΗΠΑ και αλλού.

Η πιθανότητα μιας «τέλεια καταιγίδας» είναι ορατή, όπως αναφέρουν ειδικοί του κλίματος στους NYT, κάνοντας λόγο για ντόμινο αύξησης της φτώχειας, του υποσιτισμού, των συγκρούσεων και των κρατικών χρεών. Αν η Ιστορία προσφέρει κάποιο μάθημα, είναι ότι τα ισχυρά ξεσπάσματα του Ελ Νίνιο εκμεταλλεύονται αυτές τις αδυναμίες –όπως συνέβη το 1877, όταν προκάλεσε τρομερές ξηρασίες που επηρέασαν ολόκληρο τον πλανήτη, από τη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική έως την Κίνα.

Εκείνη την εποχή λίγες τοποθεσίες επλήγησαν περισσότερο από όσο η νότια Ινδία. Σύγχρονες αναφορές περιγράφουν ανθρώπους που προσπαθούσαν να επιβιώσουν τρώγοντας ρίζες, ακόμη και πουλώντας τα παιδιά τους, καθώς δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να τα φροντίσουν. Αλλά οι ανθρωπογενείς παράγοντες πιθανότατα ευθύνονται περισσότερο από τη δύναμη της φύσης για τον αριθμό των νεκρών, ο οποίος τελικά ανήλθε σε δεκάδες εκατομμύρια.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, αναφέρουν οι New York Times, η Ινδία βρισκόταν υπό βρετανική αποικιακή κυριαρχία. Ο ιστορικός Μάικ Ντέιβις παρουσιάζει στο βιβλίο του «Υστερα Βικτωριανά Ολοκαυτώματα» (2001) την αυτοκρατορική Βρετανία να δίνει προτεραιότητα στα διεθνή συμφέροντά της, διατηρώντας τεράστιες εξαγωγές σιτηρών μακριά από την Ινδία, ενώ οι Ινδοί λιμοκτονούσαν.

Φυσικά, υπήρχε ένας άλλος παράγοντας που περιέπλεκε την απάντηση στο φαινόμενο. Οι βροχές των μουσώνων δεν ήρθαν εκείνη τη χρονιά, με τους επιστήμονες να διατυπώνουν τη θεωρία σύνδεσης της έλλειψης βροχών με την εξασθενημένη δραστηριότητα των ηλιακών κηλίδων. Αλλά στη δεκαετία του 1960 προέκυψε μια πιο ξεκάθαρη εικόνα, όταν μετεωρολόγοι συνδύασαν τις παγκόσμιες συνέπειες της ανατροφοδότησης μεταξύ του ωκεανού και της ατμόσφαιρας στον Ειρηνικό.

Αιώνες νωρίτερα, οι Περουβιανοί είχαν παρατηρήσει ότι κάποιες φορές τροπικά ψάρια εμφανίζονταν απροσδόκητα στις ακτές τους γύρω στα Χριστούγεννα. Το φαινόμενο που ονομάστηκε «Ελ Νίνιο», που σημαίνει «Παιδί του Χριστού» στα ισπανικά. Οι μετεωρολόγοι του 1960 βρήκαν τη σύνδεση: η θέρμανση του Ειρηνικού, την οποία είχαν εντοπίσει οι Περουβιανοί, στην πραγματικότητα άλλαζε τα καιρικά πρότυπα σε όλον τον πλανήτη.

Τη δεκαετία του 1980, επιστήμονες, από ένα πλοίο στη μέση του Ειρηνικού, αγκυροβόλησαν σημαδούρες που επέτρεπαν βελτιωμένη παρακολούθηση της θερμοκρασίας των ωκεανών. Παράλληλα, άλλοι ερευνητές αναζητούσαν ενδείξεις για τη θέση του Ελ Νίνιο στην ανθρώπινη Ιστορία μελετώντας δείγματα δακτυλίων δέντρων, κοραλλιογενείς υφάλους και ημερολόγια ναυτικών – δημιουργώντας έτσι ένα ακατέργαστο χρονοδιάγραμμα των κορυφώσεών του.

Τα αρχεία δεν ήταν αρκετά σαφή για να μετρήσουν με βεβαιότητα τα συμβάντα του παρελθόντος, οδήγησαν ωστόσο σε εικασίες σχετικά με τον ρόλο του φαινομένου στην ανθρώπινη Ιστορία. Σύμφωνα με μία από αυτές, ένα Ελ Νίνιο στα τέλη του 18ου αιώνα πιθανώς να συνέβαλε στις καταστροφές των καλλιεργειών που οδήγησαν στις εξεγέρσεις που έμειναν στην Ιστορία ως Γαλλική Επανάσταση, όπως αναφέρουν οι ερευνητές στους New York Times.

Τα φαινόμενα Ελ Νίνιο μετρώνται με την εξέταση των επιπέδων της θερμοκρασίας σε μια τεράστια ορθογώνια ζώνη στον κεντρικό Ειρηνικό. Σε ένα μέτριας έντασης Ελ Νίνιο οι θερμοκρασίες μπορεί να αυξηθούν κατά έναν βαθμό Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο, αλλά στα εντονότερα Ελ Νίνιο των τελευταίων 50 ετών (του 1982, του 1997 και του 2015) οι θερμοκρασίες εκτοξεύθηκαν κατά 2 βαθμούς Κελσίου ή και ψηλότερα του φυσιολογικού, επιφέροντας παγκόσμιο οικονομικό κόστος.

Φέτος, σύμφωνα με τις πιο δυσοίωνες προβλέψεις, η θερμοκρασία ίσως αυξηθεί κατά 3 βαθμούς Κελσίου, κάτι που θα είναι πρωτοφανές. Ακόμα και το Ελ Νίνιο του 1877, σύμφωνα με τις κορυφαίες εκτιμήσεις, δεν είχε τέτοιο αντίκτυπο. Αλλά σύμφωνα με τους New York Times οι πιθανότητες για ένα τέτοιο ρεκόρ είναι ακόμα πρώιμες, καθώς η ένταση των Ελ Νίνιο κορυφώνεται στα τέλη κάθε έτους, και προκαλεί υψηλότερες παγκόσμιες θερμοκρασίες στην ξηρά τους επόμενους μήνες.

. . .