Η ερήμωση της υπαίθρου «καύσιμο» για τις mega-φωτιές της Ευρώπης

Οι καταστροφικές πυρκαγιές που σαρώνουν τα τελευταία χρόνια τη νότια Ευρώπη έχουν στρέψει, δικαιολογημένα, το ενδιαφέρον στην κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, όπως επισημαίνει σε εκτενές ρεπορτάζ της η βρετανική Telegraph, η άνοδος της θερμοκρασίας δεν είναι ο μοναδικός λόγος που οι φωτιές γίνονται πιο μεγάλες και πιο ανεξέλεγκτες. Εξίσου κρίσιμος είναι ένας λιγότερο ορατός παράγοντας: η σταδιακή εγκατάλειψη της υπαίθρου, η εξαφάνιση των παραδοσιακών αγροτικών κοινοτήτων και η μεταμόρφωση του ευρωπαϊκού τοπίου.

Επί πέντε ημέρες, ο 67χρονος πρώην κτηνοτρόφος Χουλιάν Πιρασές δεν μπορούσε να κάνει τίποτα άλλο παρά να παρακολουθεί τις φλόγες να καταπίνουν τους λόφους γύρω από το σπίτι του, στην περιοχή Σίνκο Βίγιας της επαρχίας Θαραγόθα στην Ισπανία. Οπως είπε στην Telegraph, η καταστροφή ήταν σχεδόν προδιαγεγραμμένη.

«Είχαμε γλιτώσει πολλές φορές στο παρελθόν, αλλά φέτος οι συνθήκες ήταν ιδανικές για μια μεγάλη πυρκαγιά. Υπήρχε τεράστια ποσότητα καύσιμης ύλης, πολύ υψηλές θερμοκρασίες και άνεμοι που έφταναν τα 80 χιλιόμετρα την ώρα», εξηγεί ο πρώην βοσκός. Και συμπληρώνει με μια χαρακτηριστική παρομοίωση: «Οποιαδήποτε σπίθα ήταν σαν να πετούσες αναμμένο σπίρτο μέσα σε βαρέλι με πετρέλαιο».

Σύμφωνα με την Telegraph, σε πολλές περιοχές της δυτικής Ευρώπης η εγκατάλειψη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας έχει αλλάξει ριζικά το τοπίο. Τα χωράφια που άλλοτε καλλιεργούνταν και οι βοσκότοποι που διατηρούνταν καθαροί από τα κοπάδια έχουν αντικατασταθεί από πυκνή, άγρια βλάστηση. Το καλοκαίρι αυτή ξεραίνεται και μετατρέπεται σε ιδανική καύσιμη ύλη.

Ο Τόμας Σμιθ, αναπληρωτής καθηγητής Περιβαλλοντικής Γεωγραφίας στη London School of Economics, δεν αμφισβητεί τον καθοριστικό ρόλο της κλιματικής αλλαγής. Οπως αναφέρει, η τελευταία δεκαετία συνοδεύτηκε από «έκρηξη» δασικών πυρκαγιών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι θερμοκρασίες του φετινού Ιουνίου ήταν πάνω από τρεις βαθμούς υψηλότερες από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020, αυξάνοντας έως και είκοσι φορές τον κίνδυνο εκδήλωσης πυρκαγιάς.

«Στη Βρετανία βλέπουμε πυρκαγιές σε περιοχές όπου παλαιότερα δεν υπήρχαν, ενώ στην Ευρώπη οι φωτιές είναι πλέον πολύ μεγαλύτερες και συμπεριφέρονται με εντελώς διαφορετικό τρόπο», λέει ο καθηγητής στην Telegraph.

Ομως, όπως εξηγεί, η ζέστη και η ξηρασία αποτελούν μόνο μέρος της εξίσωσης. «Το άλλο βασικό συστατικό της συμπεριφοράς μιας πυρκαγιάς είναι η ποσότητα της καύσιμης ύλης που βρίσκεται στο έδαφος», σημειώνει.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Την τελευταία δεκαετία, η Ισπανία και η Γαλλία έχουν χάσει εκατομμύρια εκτάρια καλλιεργήσιμης και βοσκήσιμης γης. Στη Γαλλία οι ενεργές αγροτικές εκμεταλλεύσεις μειώθηκαν από περίπου 1,6 εκατομμύρια το 1970 σε μόλις 400.000 σήμερα. Στην Ισπανία, μελέτες εκτιμούν ότι έχουν εγκαταλειφθεί έως και τρία εκατομμύρια εκτάρια αγροτικού και κτηνοτροφικού τοπίου.

Ο Πιρασές θυμάται ότι κατά τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000 εκατοντάδες κτηνοτρόφοι της περιοχής αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το επάγγελμα, καθώς οι τιμές του αρνιού κατέρρευσαν. Η συνέπεια δεν ήταν μόνο οικονομική αλλά και οικολογική.

«Εκεί όπου υπάρχουν βοσκοί, τα χωράφια και τα δάση επιτηρούνται 365 ημέρες τον χρόνο», λέει στην Telegraph. «Τα πρόβατα και οι κατσίκες κρατούν χαμηλή τη βλάστηση και εμποδίζουν την εξάπλωση των θάμνων. Το ψηλό χορτάρι και οι πυκνοί θάμνοι είναι καύσιμο για τις φωτιές και καίγονται αστραπιαία».

Ο Σμιθ εξηγεί ότι τα πρώτα χρόνια μετά την εγκατάλειψη μιας αγροτικής έκτασης εμφανίζεται μεγάλη ανάπτυξη χαμηλής βλάστησης και νεαρών δέντρων, τα οποία αναφλέγονται εύκολα. Αυτό αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο για τους κατοίκους των γύρω περιοχών, ενώ παράλληλα δημιουργεί συνθήκες για πολύ πιο ακραίες πυρκαγιές, με μεγαλύτερες φλόγες και ταχύτερη εξάπλωση, που δυσκολεύουν σημαντικά το έργο των πυροσβεστών.

Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στη νοτιοδυτική Γαλλία. Στις περιοχές Ζιρόντ και Λαντ, όπου κάηκαν εκατοντάδες κατοικίες, ειδικοί αποδίδουν την ταχύτητα εξάπλωσης της φωτιάς στα πυκνά πευκοδάση. Ο περιβαλλοντικός ιστορικός Ραφαέλ Μορερά, ερευνητής στο Γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Ερευνας, εξηγεί στην Telegraph ότι δεν πρόκειται για φυσικά δάση.

«Τα φυσικά δάση έχουν μεγαλύτερη ποικιλία ειδών και περισσότερο χώρο ανάμεσα στα δέντρα, κάτι που μπορεί να επιβραδύνει μια πυρκαγιά», τονίζει. Αντίθετα, τα μονοκαλλιεργημένα πευκοδάση, σε συνδυασμό με τα αμμώδη εδάφη που συγκρατούν ελάχιστο νερό, δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την εξάπλωση της φωτιάς. Οπως λέει, «δεν υπάρχει κανένα φυσικό όριο που να εμποδίζει την πρόοδό της».

Οι πρόσφατες πυρκαγιές σε Πορτογαλία, Ελλάδα, Γαλλία, Ισπανία αλλά ακόμη και στη βρετανική κομητεία του Σάφολκ δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στις μεσογειακές χώρες. Μάλιστα, ευρωπαϊκός οργανισμός προειδοποίησε πρόσφατα ότι, υπό ορισμένες καιρικές συνθήκες, σχεδόν ολόκληρη η ήπειρος θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπη με εκτεταμένες πυρκαγιές μέσα σε λίγες ημέρες.

Οπως σημειώνει η Telegraph, έκθεση της Βασιλικής Ακαδημίας Μηχανικής της Ισπανίας προειδοποιεί ότι ο συνδυασμός υπερθέρμανσης του πλανήτη και ερήμωσης της υπαίθρου μεταβάλλει ριζικά το πυρολογικό καθεστώς της χώρας. «Η μακρά ιστορία των πυρκαγιών στη Γη μάς δείχνει ότι δεν μπορούμε να τις εξαλείψουμε. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε μαζί τους», αναφέρει η έκθεση.

Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η έμφαση πρέπει να μεταφερθεί από την καταστολή στην πρόληψη. Η δημιουργία μεικτών δασών, η μεγαλύτερη απόσταση μεταξύ των δέντρων, οι αντιπυρικές ζώνες και η ενεργή διαχείριση της υπαίθρου θεωρούνται πολύ πιο αποτελεσματικές επενδύσεις από την αποκλειστική αγορά νέων εναέριων μέσων.

«Είναι πολύ προτιμότερο να επενδύσουμε στην προετοιμασία και στην πρόληψη», τονίζει ο Σμιθ.

Για τον Πιρασές, πάντως, η λύση απαιτεί συνολική αναθεώρηση της πολιτικής για την ευρωπαϊκή ύπαιθρο. «Αν δεν επιστρέψει περισσότερος κόσμος στην ύπαιθρο και αν δεν αναγνωριστεί η αξία της δουλειάς μας, θα χάσουμε την ύπαιθρο, θα χάσουμε τα περισσότερα δάση μας από τις φωτιές και στο τέλος δεν θα μας απομείνει τίποτα», λέει στην Telegraph. Ακόμη κι αν ληφθούν άμεσα μέτρα, ο Σμιθ εκτιμά ότι χωρίς ουσιαστική αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, οι δυνατότητες περιορισμού του προβλήματος θα παραμένουν εξαιρετικά περιορισμένες.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google