Ελεύθερη πτώση για την ελληνική εκπαίδευση στην έκθεση PISA

Νέα κακά μαντάτα για την ελληνική παιδεία στέλνει η έκθεση PISA του ΟΟΣΑ. Σε αυτήν καταγράφεται η διαρκής υποχώρηση της ποιότητας της εκπαίδευσης.

Σε σχέση με το 2022, η έκθεση καταγράφει για την Ελλάδα -7 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, -16 στην Ανάγνωση και -6 στα Μαθηματικά.

Με άλλα λόγια, η κατάσταση στην Ελλάδα επιδεινώθηκε ιδιαίτερα στην ανάγνωση -στο πεδίο που η ίδια η έκθεση αντιμετωπίζει ως βασικό θεμέλιο της μάθησης και το οποίο συνδέεται με την επίδοση και στα υπόλοιπα αντικείμενα.

Η υπολογιστική επίλυση προβλημάτων, νέο πεδίο της PISA 2025 και μέρος της καινοτόμου ενότητας «Learning in the Digital World», μετρά την ικανότητα των μαθητών να λύνουν προβλήματα με μοντελοποίηση, προγραμματισμό, ανάλυση δεδομένων και εντοπισμό σφαλμάτων. Με 461 μονάδες η Ελλάδα βρίσκεται στο ίδιο στατιστικό επίπεδο με Χιλή, Κροατία, Μάλτα, Ουρουγουάη και Βιετνάμ.

Η δεκαετία 2015-2025

Η δεκαετής σύγκριση δεν αφήνει περιθώρια. Ο ΟΟΣΑ υπολογίζει τη μέση τάση ανά δεκαετία με γραμμική παλινδρόμηση για όσες χώρες έχουν συγκρίσιμα δεδομένα. Για την Ελλάδα:

Και οι τρεις τάσεις είναι στατιστικά σημαντικές. Η Ελλάδα χάνει σε δεκαετή βάση σχεδόν τριπλάσιες μονάδες από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ στις Φυσικές Επιστήμες και βρίσκεται στο κατώτερο τμήμα του πίνακα και στα τρία αντικείμενα.

Η έκθεση προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο για την Ελλάδα: η πτώση αφορά και τους αδύναμους και τους ισχυρούς μαθητές στις Φυσικές Επιστήμες. Η Ελλάδα κατατάσσεται μαζί με Βέλγιο, Ινδονησία και Ισραήλ στην ομάδα χωρών όπου υποχώρησαν και τα δύο άκρα της κατανομής, με το χάσμα ανάμεσά τους να παραμένει αμετάβλητο. Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα πρόβλημα που εντοπίζεται σε μια συγκεκριμένη ομάδα μαθητών.

Ελάχιστη κορυφή, φαρδιά βάση

Οι μέσοι όροι κρύβουν το σχήμα της κατανομής. Και το ελληνικό σχήμα είναι ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα της έκθεσης:

• 3,3% των Ελλήνων μαθητών φτάνουν στα επίπεδα 5 ή 6 σε τουλάχιστον ένα από τα τρία βασικά αντικείμενα. Στον ΟΟΣΑ το ποσοστό είναι 11,9%.
• 31,4% βρίσκονται κάτω από το επίπεδο 2 και στα τρία αντικείμενα ταυτόχρονα. Στον ΟΟΣΑ, 19,7%.

Το επίπεδο 2 είναι το βασικό κατώφλι επάρκειας της PISA. Η OECD το θεωρεί το σημείο όπου οι μαθητές περνούν από το να γνωρίζουν βασικές επιστημονικές έννοιες στο να μπορούν να χρησιμοποιούν τη γνώση για να εξηγούν, να ερμηνεύουν και να αξιολογούν απλές πραγματικές καταστάσεις. Κάτω από αυτό το επίπεδο, οι μαθητές διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να έχουν ασθενέστερη κατοχή των θεμελιωδών δεξιοτήτων που απαιτούνται για περαιτέρω μάθηση και ουσιαστική συμμετοχή στην κοινωνία.

Σχεδόν ένας στους τρεις Έλληνες 15χρονους δεν το φτάνει σε κανένα από τα τρία αντικείμενα.

Ο λόγος υψηλών προς χαμηλών επιδόσεων στην Ελλάδα είναι περίπου 1 προς 10. Στον ΟΟΣΑ είναι 1 προς 1,7.

Τα αγόρια στα 400

Στην ανάγνωση, τα κορίτσια στην Ελλάδα συγκεντρώνουν 446 μονάδες και τα αγόρια 400. Το χάσμα των 46 μονάδων είναι από τα μεγαλύτερα μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων που συμμετείχαν στην PISA -η έκθεση κατονομάζει ρητά την Ελλάδα ανάμεσα στις επτά χώρες με διαφορά 45 μονάδων και άνω. Ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ είναι 30 μονάδες.

Στα Μαθηματικά το «προβάδισμα» των αγοριών δεν είναι στατιστικά σημαντικό. Πρακτικά, η μόνη μεγάλη και στατιστικά σημαντική έμφυλη διαφορά στην Ελλάδα είναι στην ανάγνωση -και είναι τεράστια.

Διεθνώς, η έκθεση καταγράφει ότι τα κορίτσια δηλώνουν υψηλότερα επίπεδα περιέργειας και επιμονής, ζητούν συχνότερα βοήθεια και θέτουν πιο συστηματικά στόχους. Τα αγόρια δηλώνουν υψηλότερη γνωστική προσαρμοστικότητα και ισχυρότερη αίσθηση του «ανήκειν» στο σχολείο. Ως προς την αναπτυξιακή νοοτροπία, οι διαφορές είναι μικρές και σε πολλά συστήματα μη σημαντικές.

Το πραγματικό ελληνικό πρόβλημα δεν είναι οι βαθμοί

Η PISA 2025 δεν μετρά μόνο επιδόσεις. Μετρά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτές παράγονται. Και εκεί η Ελλάδα εμφανίζεται σε χαμηλές θέσεις:

Στον δείκτη πειθαρχικού κλίματος η Ελλάδα είναι δεύτερη από το τέλος μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων με διαθέσιμη μέτρηση -χαμηλότερα βρίσκεται μόνο η Αργεντινή. Ο δείκτης αφορά ειδικά το κλίμα στις Φυσικές Επιστήμες: θόρυβο και αταξία, μαθητές που δεν ακούν, δυσκολία να εργαστούν αποτελεσματικά και τον χρόνο που απαιτείται για να αρχίσει ή να συνεχιστεί το μάθημα.

Μόλις τέσσερις στους δέκα μαθητές δηλώνουν ότι δεν λείπουν αδικαιολόγητα από το σχολείο, όταν στον ΟΟΣΑ είναι δύο στους τρεις. Και μόνο ένας στους τρεις πιστεύει ότι το σχολείο τον προετοιμάζει για τη ζωή μετά την αποφοίτηση.

Αυτό δεν είναι δευτερεύον. Η έκθεση συνδέει τη φοίτηση και την έκθεση σε τακτική διδασκαλία με τη συσσώρευση γνώσεων και δεξιοτήτων. Η OECD σημειώνει επίσης ότι η μειωμένη έκθεση σε τακτική διδασκαλία, ακόμη κι όταν κατανέμεται σε πολλά χρόνια, μπορεί να αποδυναμώσει τη συσσώρευση δεξιοτήτων στην ανάγνωση και στα μαθηματικά.

Η ελληνική τάξη: απαγορευμένα κινητά, ίδια απόσπαση προσοχής

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ελληνικά ευρήματα αφορά την ψηφιακή διάσταση:

Η Ελλάδα έχει από τα υψηλότερα ποσοστά απαγόρευσης κινητών μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων -και ταυτόχρονα ποσοστό μαθητών που δηλώνουν απόσπαση από ψηφιακές συσκευές σχεδόν το ίδιο με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι οι σαφείς πολιτικές για τα κινητά συνδέονται με λιγότερη απόσπαση προσοχής. Η ελληνική περίπτωση, όμως, δείχνει ότι η απαγόρευση από μόνη της δεν συνεπάγεται καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα, ούτε λύνει αυτομάτως το πρόβλημα της απόσπασης.

Παράλληλα, η ικανότητα των ελληνικών σχολείων να ενισχύουν τη διδασκαλία με ψηφιακά μέσα βρίσκεται πολύ κάτω από τον μέσο όρο. Ο συνδυασμός είναι χαρακτηριστικός: αυστηρή απαγόρευση της κακής χρήσης, ελάχιστη υποδομή για την καλή.

Γιατί πέφτει η ανάγνωση παντού

Η έκθεση αφιερώνει ολόκληρη ενότητα στη διεθνή πτώση της αναγνωστικής κατανόησης και είναι ασυνήθιστα προσεκτική: δεν προτείνει μία αιτία, αλλά τέσσερις συμπληρωματικές δυνάμεις, τις οποίες χαρακτηρίζει «υποθέσεις». Τονίζει επίσης ρητά ότι δεν αποδίδουν ευθύνες σε μαθητές, εκπαιδευτικούς, σχολεία ή οικογένειες.

Μεταξύ αυτών: η μεταβολή των αναγνωστικών συνηθειών, με μετατόπιση προς συντομότερη και κατακερματισμένη ψηφιακή ανάγνωση σε βάρος της παρατεταμένης· η αυξημένη απουσιολογία· οι δυσκολότερες συνθήκες στην τάξη· και οι μεταπανδημικές αλλαγές.

Το συμπέρασμα του ΟΟΣΑ είναι ότι οι επιδόσεις δεν υποχώρησαν εξαιτίας ενός παράγοντα, αλλά επειδή πολλές μικρές δυνάμεις ευθυγραμμίστηκαν: αυξημένη δυσκολία σε εργασίες που απαιτούν παρατεταμένη συγκέντρωση, τάση για βιαστικές απαντήσεις, μειωμένη προθυμία για προσπάθεια, εξασθένηση της περιέργειας και της επιμονής. Χαρακτηριστικά, τα συστήματα με τις μεγαλύτερες πτώσεις στην ανάγνωση τείνουν να εμφανίζουν και τις μεγαλύτερες πτώσεις στη μαθησιακή εμπλοκή.

 Η Ελλάδα με μια ματιά (PISA 2025)