Η εκτέλεση των έξι στο Γουδή: Ο διχασμός, η μικρασιατική τραγωδία και η «αθώωση» μετά από 88 χρόνια

Ήταν το τέλος μιας από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του 20ου αιώνα, η «τιμωρία» όσωn θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για την Μικρασιατική καταστροφή, η απάντηση στη λαϊκή οργή που ζητούσε εκτελέσεις.

Ποια ήταν όμως η κατάσταση στη χώρα τα δύο χρόνια πριν την καταστροφή; Η χώρα δοκιμάζεται απ’ αυτό που ονομάστηκε «Εθνικός Διχασμός» και από το 1915 άφησε ανεξίτηλο το σημάδι του τα πολιτικά πράγματα της χώρας. Αν και το 1920 υπήρχε ένα κλίμα ευφορίας λόγω της συνθήκης των Σερβών που έδινε στην Ελλάδα την Ανατολική Θράκη και εγκαθιστούσε ελληνική διοίκηση στην περιφέρεια της Σμύρνης η κόπωση από τους συνεχείς πολέμους ήταν εμφανής. Στις εκλογές της ίδιας χρονιάς όμως ο αρχιτέκτονας αυτών των επιτυχιών, Ελευθέριος Βενιζέλος, γνωρίζει την ήττα και αποχωρεί από την Ελλάδα.

Η ήττα του Βενιζέλου και η αλλαγή των ισορροπιών

Οι εκλογές ανέδειξαν νικητή την Ηνωμένη Αντιπολίτευση, έναν συνασπισμό αντιβενιζελικών κομμάτων, με κυρίαρχο το Λαϊκόν Κόμμα του Δημητρίου Γούναρη.

Τον Μάρτιο του 1921 ο Γούναρης σχημάτισε κυβέρνηση και ελέγχει πλήρως την κατάσταση τόσο εσωτερικά, όσο και στο μέτωπο της Μικράς Ασίας. Την κυβέρνηση Γούναρη ακολούθησαν αυτές των Στράτου και Πρωτοπαπαδάκη. Πλην όμως οι συνθήκες, οι διεθνείς ισορροπίες και οι συσχετισμοί είχαν μεταβληθεί. Η αλλαγή της στάσης των συμμάχων, οι νίκες του τουρκικού στρατού, τα λάθη των Ελλήνων αξιωματικών και η κακή οικονομική κατάσταση της χώρας είχαν ως αποτέλεσμα τον Αύγουστο του 1922 να καταρρεύσει η γραμμή άμυνας Αφιόν Καραχισάρ και να επακολουθήσει η Μικρασιατική καταστροφή, η οποία επισφραγίστηκε με τη συνθήκη της Λωζάνης, με την οποία η χώρα έχασε οριστικά ό,τι είχε κερδίσει με τη συνθήκη των Σεβρών. Με την υποχώρηση της αμυντικής γραμμής και έχοντας χάσει κάθε έλεγχο η κυβέρνηση Πρωτοπαπαδάκη παραιτήθηκε και αντικαταστάθηκε από αυτή του Τριανταφυλλάκου.

Η Επανάσταση και η «έξωση» του Κωνσταντίνου

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου μπροστά στην ανικανότητα των κυβερνήσεων να διαχειριστούν την κρίση ξέσπασε το Κίνημα της 11ης Σεπτεμβρίου 1922 στη Χίο και τη Λέσβο με ηγέτες τους Γονατά, Φωκά και Πλαστήρα, οι οποίοι σχημάτισαν επαναστατική επιτροπή κηρύσσοντας επανάσταση. Παράλληλα ο στρατιωτικός Θεόδωρος Πάγκαλος μαζί με μια ομάδα αξιωματικών, προσκείμενων προς το Κόμμα Φιλελευθέρων, συνέλαβε πολλούς πολιτικούς που είχαν πρωταγωνιστήσει στην πολιτική σκηνή τα τελευταία δύο χρόνια.

Στις 13 Σεπτεμβρίου ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στο Λαύριο και η επαναστατική επιτροπή ανέλαβε τη διακυβέρνηση του κράτους. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ο Α’, που θεωρήθηκε συνυπεύθυνος της τραγωδίας παραιτήθηκε από το θρόνο αναχωρώντας για την Ιταλία και παραχώρησε τον θρόνο του στον γιο του Γεώργιο Β΄. Επιπλέον παραιτήθηκε η κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου, η οποία και αντικαταστάθηκε από τη βραχύβια, μόλις μίας ημέρας, κυβέρνηση Χαραλάμπη, που με τη σειρά της αντικαταστάθηκε από αυτή του Σωτήριου Κροκιδά. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επιστρέφει ουσιαστικά στο προσκήνιο και ορίζεται εκπρόσωπος της Ελλάδας στο εξωτερικό. Το βράδυ της 14 Σεπτεμβρίου 1922 όταν η Επανάσταση επικράτησε πλήρως συνελήφθησαν οι επτά πολιτικοί. Η αρχική σκέψη ήταν να οδηγηθούν την επομένη στο θωρηκτό Λήμνος, να δικασθούν με συνοπτικές διαδικασίες και να τουφεκισθούν πάνω στο κατάστρωμα. Αυτό το σχέδιο η κυβέρνηση δεν το έκρυψε και αυτό συνάντησε την αντίδραση των συμμάχων με τους πρέσβεις της Βρετανίας και της Γαλλίας ζήτησαν να δικασθούν από νόμιμα δικαστήρια.

Δίκη ή άμεση εκτέλεση;

Συνελήφθη ο Γούναρης και μέλη της κυβέρνησής του, αλλά ακόμα ο τρόπος με τον οποίον θα αποδοθεί δικαιοσύνη δεν ήταν σαφής. Υπήρχαν οι πιο μετριοπαθείς που ζητούσαν προσαγωγή σε δίκη των υπευθύνων ενώ η σκληροπυρηνική (Παπαναστασίου, Πάγκαλος, Οθωναίος) την άμεση εκτέλεσή τους. Εκτός των τάσεων ανάμεσα τους πολιτικούς έντονη ήταν η πίεση και από τον λαό που ζητούσε εκτέλεση των υπευθύνων, όπως αποτυπώθηκε και στην διαδήλωση στις 9 Οκτωβρίου στην πλατεία Συντάγματος, όπου συμμετείχαν 100.000 πολίτες.

Στις 13 Οκτωβρίου εκδόθηκε και το διάταγμα περὶ συστάσεως καὶ λειτουργίας ἐκτάκτου στρατοδικείου πρὸς ἐκδίκασιν τῶν κατὰ τῶν ὑπαιτίων τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς κατηγοριῶν. Πρόεδροι της ανακριτικής επιτροπής και του έκτακτου στρατοδικείου ανέλαβαν οι υποστράτηγοι Θεόδωρος Πάγκαλος και Αλέξανδρος Οθωναίος αφού είχαν λάβει σαφείς διαβεβαιώσεις από τον Πλαστήρα ότι θα εκτελεστεί οιαδήποτε απόφαση του στρατοδικείου. Βοηθοί του Πάγκαλου ορίστηκαν οι συνταγματάρχες Ι. Καλογεράς και Χ. Λούφας. Την ίδια στιγμή οι κατηγορούμενοι μεταφέρθηκαν από την Αστυνομική διεύθυνση Αθηνών στις φυλακές Αβέρωφ.

Οι κατηγορούμενοι και η «ειδική» μεταχείριση

Σύμφωνα με την έκθεση της Ανακριτικής Επιτροπής, που δημοσιεύθηκε στον τύπο στις 26 Οκτωβρίου, παραπέμπονταν σε δίκη με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας οι:

Δημήτριος Γούναρης, αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος και πρωθυπουργός την περίοδο 1921–1922

Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, υπουργός οικονομικών στις κυβερνήσεις Γούναρη και πρωθυπουργός το 1922

Νικόλαος Στράτος, πρωθυπουργός το 1922 (για λίγες ημέρες μόνο) και υπουργός Εσωτερικών το 1922

Γεώργιος Μπαλτατζής, υπουργός Εξωτερικών στις κυβερνήσεις Γούναρη και Πρωτοπαπαδάκη

Νικόλαος Θεοτόκης, υπουργός στρατιωτικών στις κυβερνήσεις Γούναρη και Πρωτοπαπαδάκη

Γεώργιος Χατζανέστης, διοικητής της στρατιάς της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης

Μιχαήλ Γούδας, υποναύαρχος ε.α. και υπουργός στις κυβερνήσεις Γούναρη και Πρωτοπαπαδάκη

Ξενοφών Στρατηγός, υποστράτηγος ε.α. και υπουργός στις κυβερνήσεις Γούναρη και Πρωτοπαπαδάκη

Στο κατηγορητήριο υπήρχε ξεχωριστό κεφάλαιο που απέρριπτε την ένσταση των κατηγορουμένων για δίκη από το ειδικό δικαστήριο της Βουλής. Η ευθύνη του Χατζηανέστη παρουσιάστηκε σε ειδικό κεφάλαιο, και χαρακτηριζόταν ως υπαίτιος της καταρρεύσεως του μετώπου.

Όταν ο Γούναρης άκουσε το κατηγορητήριο δήλωσε: «Δὲν ἔχει τίποτε ποὺ νὰ στηρίζεται μέσα εἰς τὸ κατηγορητήριον καὶ αὐτό μὲ ἀνησυχεῖ. Ἔχουν ἐξασφαλίσει τὴν καταδίκην μας καὶ δὲν καταβάλλουν προσπάθειαν διὰ νὰ δημιουργήσουν λόγους φαινομενικῶς ἰσχυρούς». Κατά τη διάρκεια της ανάκρισης οι κρατούμενοι βρίσκονταν σε απομόνωση, ενώ τους στερήθηκε και η πρόσβαση σε έγγραφα απαραίτητα για την υπεράσπισή τους. Οι απολογίες όλων ήταν σύντομες, εκτός του Γούναρη που παρέδωσε απολογητικό υπόμνημα 67 σελίδων.

Η δίκη- εξπρές

Στις 31 Οκτωβρίου συνήλθε το έκτακτο στρατοδικείο στο κτίριο της Παλαιάς Βουλής. Πρόεδρος του στρατοδικείου ορίστηκε ο Αλέξανδρος Οθωναίος.

Οι κατηγορούμενοι απέκρουσαν τις κατηγορίες, ενώ ιδιαίτερη εντύπωση δημιούργησε η κατάθεση του Παπούλα που προσπάθησε να αποδώσει όλες τις ευθύνες στον Χατζανέστη, τον οποίο ο ίδιος είχε προτείνει για τη συγκεκριμένη θέση. Ο Γεώργιος Ράλλης, αν και ήταν πολιτικός αντίπαλος των κατηγορουμένων, διαφώνησε με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας ενώ ο Κωνσταντίνος Ζαβιτσάνος προσήλθε ως μάρτυρας υπεράσπισης, αν και ήταν στενός συνεργάτης του Βενιζέλου.

Η απόφαση του εκτάκτου στρατοδικείου ήταν αυτή που αναμενόταν, μετά από μία δίκη εξπρές. Πέντε πολιτικοί και ένας στρατιωτικός καταδικάζονται σε θάνατο και άλλοι δύο σε ισόβια κάθειρξη.

Η Βρετανία και μετριοπαθείς πολιτικοί πιέζουν για να μην πραγματοποιηθούν οι εκτελέσεις. Η αγγλική πλευρά μάλιστα έχει απειλήσει με κυρώσεις. Πρωθυπουργός της Βρετανίας είναι ο Άντριου Μπόναρ Λω, ο πρώτος ξάδερφος του οποίου, αντιβασιλέας των Ινδιών, είχε παντρευτεί την αδελφή του Γεώργιου Χατζανέστη. Αντιθέτως, ο Βασιλιάς Γεώργιος Β΄ αδιαφόρησε για τους κατηγορουμένους με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί χάσμα μεταξύ των βασιλικών.

Η απόφαση του δικαστηρίου μπορεί να ικανοποιεί το λαϊκό αίσθημα δημιουργεί όμως νέα πολιτική κρίση. Ο Ιωάννης Μεταξάς με γραπτή επιστολή του, και κατόπιν συγκατάθεσης του πρωθυπουργού Κροκιδά, ζητάει από το υπουργικό συμβούλιο να δοθεί το δικαίωμα της έφεσης στους κατηγορουμένους. Η επαναστατική επιτροπή την απορρίπτει. Ο υπουργός Εξωτερικών Νικόλαος Πολίτης, λίγες μέρες πριν την ανακοίνωση της απόφασης, στις 10 Νοεμβρίου παραιτείται κάτω από το βάρος των ασκούμενων πιέσεων. Την παραίτησή του ακολουθεί ολόκληρη η κυβέρνηση Κροκιδά. Τέσσερις μέρες αργότερα σχηματίζεται κυβέρνηση υπό τον Γονατά.

Τα ξημερώματα ο υπουργός στρατιωτικών Πάγκαλος επισκέφθηκε τον Πλαστήρα ζητώντας του την επίσπευση των εκτελέσεων. Οι πληροφορίες ανέφεραν ότι ο πλοίαρχος Τάλμποτ με αντιτορπιλικό είχε αποπλεύσει από τη Γένοβα για τον Πειραιά με σκοπό την παράδοση βρετανικού τελεσίγραφου του υπουργού Εξωτερικών με το οποίο ζητούσε από την ελληνική πλευρά την πλήρη συμμόρφωση στις υποδείξεις του ξεκαθαρίζοντας ότι σε περίπτωση εκτέλεσης των κατηγορουμένων η Βρετανία θα άφηνε ανυπεράσπιστη την Ελλάδα στις διαπραγματεύσεις της Λωζάνης και δεν θα τους παραχωρούσε δάνειο.

Στις 9 το πρωί της 15ης Νοεμβρίου στις φυλακές Αβέρωφ ανακοινώθηκε από τον επαναστατικό επίτροπο Γρηγοριάδη η απόφαση του δικαστηρίου στους κατηγορουμένους. Στους μελλοθάνατους δόθηκε προθεσμία δύο ωρών για να αποχαιρετίσουν συγγενείς και φίλους. Στις 10.30 οδηγήθηκαν στο Γουδή για να εκτελεστούν. Πριν την εκτέλεση προηγήθηκε η καθαίρεση του Χατζανέστη από κατώτερους αξιωματικούς. Ο ίδιος τότε δήλωσε ότι η μόνη του ντροπή ήταν το ότι υπήρξε αρχιστράτηγος φυγάδων. Φρούραρχος της εκτέλεσης ήταν ο μάρτυρας κατηγορίας, ταγματάρχης Σπαής. Οι καταδικασθέντες σε θάνατο εκτελέσθηκαν στις 11:27.

Έντονες διεθνείς αντιδράσεις και πολιτική αστάθεια

Ο πλοίαρχος Τάλμποτ φτάνει στην Αθήνα και κατευθύνεται αμέσως στο γραφείο του Πλαστήρα με σκοπό να του επιδώσει το τελεσίγραφο της κυβέρνησής του, πλην όμως του ανακοινώνεται οι εκτελέσεις είχαν πραγματοποιηθεί. Η εκτέλεση των πολιτικών δημιούργησε έντονες διεθνείς αντιδράσεις. Η Ιταλία ζήτησε από τον πρέσβη της να διακόψει τις επαφές με την ελληνική κυβέρνηση, οι ΗΠΑ εξέφρασαν την απογοήτευσή τους για την εκτέλεση των έξι, η οποία θα δυσκόλευε τη συνέχιση της οικονομικής αρωγής στην Ελλάδα, η Σουηδική και Βελγική κυβέρνηση εξέφρασαν τη βαθιά αγανάκτησή τους, ενώ η Βρετανία διέταξε τη διακοπή των διμερών σχέσεων με παράλληλη ανάκληση του πρεσβευτή της.

Η εκτέλεση των έξιδεν ήταν ένα δικαστικό θρίλερ, αλλά μία πολιτική απόφαση, καθώς οι πάντες ζητούσαν να τιμωρηθούν «άμεσα] οι υπεύθυνοι της τραγωδίας. Διάφορες κινήσεις του ελληνικού κράτους τα επόμενα χρόνια, με μνημεία προς τιμήν των εκτελεσθέντων ή απόδοση του ονόματός σε κεντρικές οδούς των μεγάλων πόλεων προσπάθησαν να ξεθωριάσουν το στίγμα της καταδίκης.

Μετά από 86 χρόνια, το 2008 ο Μιχαήλ Πρωτοπαπαδάκης, εγγονός του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, ανέθεσε στον δικηγόρο του Νίκο Βασιλάτο να προσφύγει στον Άρειο Πάγο ζητώντας την ακύρωση της απόφασης του έκτακτου στρατοδικείου. Ο δικηγόρος Νίκος Βασιλάτος, μετά από έρευνα βρήκε πληθώρα νέων στοιχείων με τα οποία θεμελίωσε την αίτηση επανάληψης της διαδικασίας στον Άρειο Πάγο. Ένα από τα σημαντικότερα, ήταν έγγραφα της Στρατιωτικής Ανακριτικής Επιτροπής Επιχειρήσεων Μικράς Ασίας, της οποίας Πρόεδρος ήταν ο Κ. Μαζαράκης και τα οποία είχε απευθύνει προς τον Νικόλαο Πλαστήρα. Το ποινικό τμήμα του Αρείου Πάγου (3 προς 2) δέχθηκε τους ισχυρισμούς του και παρέπεμψε το θέμα στην Ολομέλεια για την οριστική απόφαση. Τον Δεκέμβριο του 2009 η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου τάχθηκε υπέρ της επανάληψης της «δίκης των έξι», σε διάσκεψη κεκλεισμένων των θυρών, κάνοντας δεκτή εισήγηση του αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Αθανασίου Κονταξή. Τον Οκτώβριο του 2010 το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι πρέπει να γίνει επανάληψη της δίκης και στη συνέχεια αθώωσε τους κατηγορουμένους λόγω παραγραφής.