ΑΙ στην εργασία: Νέοι κανόνες για αλγόριθμους και εργοδότες

Ο ανθρώπινος έλεγχος στις κρίσιμες εργασιακές αποφάσεις και η διαφάνεια στον τρόπο λειτουργίας των αλγορίθμων είναι τα κεντρικά ζητήματα με τα οποία ασχολείται το  θεσμικό πλαίσιο που αναμένεται να παρουσιάσει σήμερα η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως, κατά τη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου.

Το νέο σχέδιο νόμου για την Τεχνική Νοημοσύνη επιχειρεί να βάλει κανόνες στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των αυτοματοποιημένων συστημάτων στην αγορά εργασίας, ενώ παράλληλα ενσωματώνει την ευρωπαϊκή οδηγία για τους εργαζόμενους στις ψηφιακές πλατφόρμες.

Στο επίκεντρο βρίσκεται μια νέα εργασιακή πραγματικότητα, στην οποία ο εργοδότης δεν είναι πλέον πάντοτε εκείνος που δίνει απευθείας τις εντολές, καθώς σημαντικό μέρος της καθημερινής εργασίας περνά μέσα από ψηφιακά συστήματα.

Η παρέμβαση έχει ιδιαίτερη σημασία για τις επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία στη διαχείριση του προσωπικού τους, καθώς το πεδίο των ρυθμίσεων δεν περιορίζεται στους διανομείς και τους εργαζόμενους των εφαρμογών.

Αγγίζει σταδιακά το σύνολο της αγοράς εργασίας, από τις διαδικασίες επιλογής και πρόσληψης μέχρι την αξιολόγηση, την κατανομή καθηκόντων, την παρακολούθηση της παραγωγικότητας και τη διαμόρφωση των εργασιακών σχέσεων.

Στην πράξη, το νέο πλαίσιο επιχειρεί να απαντήσει σε ένα ζήτημα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική διάσταση: μέχρι ποιο σημείο μπορεί μια επιχείρηση να αναθέτει σε ένα αυτοματοποιημένο σύστημα τη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού της και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη, όταν μια αλγοριθμική απόφαση επηρεάζει το εισόδημα, τη θέση ή την επαγγελματική προοπτική ενός εργαζόμενου.

Η κυβέρνηση επιδιώκει να συνδέσει δύο διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά ευρωπαϊκά κανονιστικά εργαλεία. Από τη μία πλευρά, τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act, 2024/1689), ο οποίος χαρακτηρίζει υψηλού κινδύνου συγκεκριμένες εφαρμογές ΤΝ στον τομέα της απασχόλησης.

Από την άλλη, την Οδηγία 2024/2831 για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στις ψηφιακές πλατφόρμες, η οποία επεκτείνει τις εγγυήσεις και στα αυτοματοποιημένα συστήματα διαχείρισης, ακόμη και όταν αυτά δεν αποτελούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης με τη στενή νομική έννοια.

Η διάκριση είναι ουσιαστική. Μια επιχείρηση μπορεί να μη χρησιμοποιεί ένα εξελιγμένο μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης, αλλά να εφαρμόζει έναν συμβατικό αλγόριθμο που αποφασίζει ποιος εργαζόμενος θα πάρει μια παραγγελία, ποιος θα εργαστεί σε συγκεκριμένη βάρδια, ποιος θα λάβει χαμηλότερη βαθμολογία ή ποιος θα αποκλειστεί από μια δραστηριότητα.

Η ευρωπαϊκή οδηγία δεν αφήνει αυτά τα συστήματα εκτός ρυθμιστικού πεδίου όταν χρησιμοποιούνται από ψηφιακές πλατφόρμες. Η απόφαση μπορεί να εξακολουθεί να λαμβάνεται με τη συνδρομή ενός αλγορίθμου, δεν θα μπορεί όμως να παραμένει αδιαφανής, ανεξέλεγκτη και χωρίς δυνατότητα αμφισβήτησης από τον εργαζόμενο.  

Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τις αποφάσεις που μπορούν να μεταβάλουν καθοριστικά τη θέση ενός εργαζομένου. Η ευρωπαϊκή οδηγία προβλέπει ρητά ότι αποφάσεις για τον περιορισμό, την αναστολή ή τον τερματισμό της συμβατικής σχέσης ή του λογαριασμού εργαζόμενου σε ψηφιακή πλατφόρμα πρέπει να λαμβάνονται από φυσικό πρόσωπο.

Η πρόβλεψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για εργαζόμενους σε εφαρμογές διανομής, μεταφοράς και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες αφού μέχρι σήμερα, η αξιολόγηση της δραστηριότητάς τους μπορεί να γίνεται με βάση έναν συνδυασμό παραγόντων, όπως ο χρόνος παράδοσης, η αποδοχή ή απόρριψη αναθέσεων, οι αξιολογήσεις πελατών και η συμμόρφωση με τους κανόνες της πλατφόρμας.  

Επιπλέον, προβλέπεται το δικαίωμα του εργαζόμενου να ζητήσει εξήγηση για αποφάσεις που λαμβάνονται ή υποστηρίζονται από αυτοματοποιημένα συστήματα. Προσοχή όμως: η ευρωπαϊκή οδηγία δεν θεσπίζει μια γενική απαγόρευση κάθε απόλυσης που έχει προηγηθεί από χρήση τεχνητής νοημοσύνης σε όλες τις επιχειρήσεις.

Η ρητή υποχρέωση ανθρώπινης λήψης των συγκεκριμένων αποφάσεων αφορά τις ψηφιακές πλατφόρμες. Για τα συστήματα υψηλού κινδύνου στο ευρύτερο πεδίο της απασχόλησης ισχύουν οι απαιτήσεις ανθρώπινης εποπτείας.   

 Η ευρωπαϊκή οδηγία θέτει συγκεκριμένους περιορισμούς και στη δυνατότητα των ψηφιακών πλατφορμών να συλλέγουν και να επεξεργάζονται πληροφορίες για τους εργαζόμενους μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων παρακολούθησης και λήψης αποφάσεων.

Σημαντική αλλαγή προβλέπεται και στον ρόλο των εκπροσώπων των εργαζομένων.  Η Οδηγία 2024/2831 προβλέπει ενημέρωση και διαβούλευση με τους εκπροσώπους των εργαζομένων πριν από τη χρήση ή την ουσιώδη αλλαγή αυτοματοποιημένων συστημάτων που επηρεάζουν την εργασία.

Προβλέπει επίσης συμμετοχή τους στην αξιολόγηση των επιπτώσεων των συστημάτων αυτών, ενώ η ανθρώπινη εποπτεία πρέπει να ασκείται από πρόσωπα με επαρκή κατάρτιση, αρμοδιότητα και πραγματική δυνατότητα να παρακάμπτουν αυτοματοποιημένες αποφάσεις.

 Ποιος είναι πραγματικά ο εργοδότης

Ένα δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο στο νομοσχέδιο που θα παρουσιαστεί από την υπουργό Εργασίας Νίκη Κεραμέως αφορά το καθεστώς απασχόλησης των εργαζομένων στις ψηφιακές πλατφόρμες. Σύμφωνα με την Οδηγία 2024/2831, η υπογραφή μιας σύμβασης παροχής υπηρεσιών δεν θα αρκεί για να αποκλείσει την αναγνώριση εξαρτημένης εργασίας, εφόσον ο τρόπος λειτουργίας της συνεργασίας δείχνει διαφορετική πραγματικότητα.

Η πλατφόρμα θα πρέπει να μπορεί να τεκμηριώνει το καθεστώς της εργασιακής σχέσης και ο εργαζόμενος να έχει αποτελεσματική δυνατότητα αμφισβήτησής του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργείται η αυτοαπασχόληση ή ότι κάθε συνεργασία με ψηφιακή πλατφόρμα μετατρέπεται αυτομάτως σε σύμβαση εξαρτημένης εργασίας. Η αυτοαπασχόληση εξακολουθεί να επιτρέπεται, εφόσον ανταποκρίνεται στην πραγματική μορφή της συνεργασίας. Επίσης, στο σχέδιο νόμου θα ξεκαθαρίζεται πως  η κατανομή των συμβάσεων μεταξύ διαφορετικών εταιρειών δεν θα μπορεί να οδηγεί σε ασάφεια ως προς το ποιος έχει τις πραγματικές υποχρεώσεις ως εργοδότης.