Σε καθεστώς «διαρκούς παράνοιας» οι Δυτικοί διπλωμάτες στη Μόσχα

Κάποτε, οι διπλωμάτες των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ευρώπης διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο στη Ρωσία, εκτονώνοντας τις εντάσεις ακόμη και στις χειρότερες στιγμές του Ψυχρού Πολέμου. Σήμερα όμως η κυβέρνηση Πούτιν τους χαρακτηρίζει «μη φιλικούς», τους παρακολουθεί και τους κρατάει απομονωμένους από τη χώρα στην οποία στάλθηκαν για να υπηρετήσουν, καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία διανύει πλέον το πέμπτο έτος του.

Το BBC συνομίλησε με πέντε διπλωμάτες που υπηρέτησαν στη Ρωσία μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής. Συγκρίνουν τα τρέχοντα επίπεδα πίεσης που ασκούνται από τη Ρωσία με τα αντίστοιχα ψυχροπολεμικά, όταν οι Δυτικές πρεσβείες παρακολουθούνταν από πράκτορες, συσκευές υποκλοπής κρυμμένες σε δώρα και μέσω μιας σχεδόν αόρατης χημικής «κατασκοπευτικής σκόνης» που χρησίμευε για τον εντοπισμό αξιωματούχων.

Εκατοντάδες ρώσοι διπλωμάτες απελάθηκαν από χώρες της Ευρώπης και τις ΗΠΑ μετά την έναρξη του πολέμου το 2022. Η Μόσχα απάντησε με τον ίδιο τρόπο, κηρύσσοντας επίσης εκατοντάδες Δυτικούς διπλωμάτες persona non grata (ανεπιθύμητα πρόσωπα), με συνέπεια πολλές πρεσβείες να αντιμετωπίζουν ελλείψεις προσωπικού.

Η 62χρονη Λιν Τρέισι, πρέσβειρα των ΗΠΑ στη Ρωσία μεταξύ 2023-2025, με τριακονταετή διπλωματική σταδιοδρομία, είχε θητεύσει στο Πακιστάν, όπου το 2008 επέζησε μιας ένοπλης επίθεσης. Ωστόσο, όπως αναφέρει στο BBC, ακόμη και υπό τη διαρκή απειλή για τη σωματική της ακεραιότητα, η θητεία της στην πόλη Πεσαβάρ ήταν κατά μία έννοια ευκολότερη σε σχέση με εκείνη στη Ρωσία.

Λέει ότι στο Πακιστάν εξακολουθούσε να αισθάνεται ότι κάποια πράγματα βρίσκονταν υπό τον έλεγχό της, σε αντίθεση με το πόστο της στη Μόσχα, όπου υπήρχαν «υψηλά επίπεδα αβεβαιότητας». Η διαρκής πίεση της ρωσικής αντικατασκοπείας ήταν η κύρια πηγή αυτής της αβεβαιότητας, θυμάται.

Ρώσοι διπλωμάτες στη Δύση παραπονιούνται επίσης για αντίστοιχα άδικη μεταχείριση. Ωστόσο, όπως αναφέρουν στο BBC Δυτικοί πρέσβεις, το εύρος και οι τακτικές των υπηρεσιών πληροφοριών της Μόσχας είναι πολύ πιο εκτεταμένα. «Να είσαι προετοιμασμένος για συσκευές υποκλοπής και κάμερες σε κάθε δωμάτιο του σπιτιού σου» ήταν η προειδοποίηση που έλαβε πρώην ευρωπαίος διπλωμάτης προτού αναχωρήσει για τη Μόσχα, όπως αναφέρει στο BBC.

Ενας άλλος πρώην πρεσβευτής λέει ότι η πρεσβεία του αναγκάστηκε να απολύσει δύο ρώσους υπαλλήλους της όταν η ρωσική υπηρεσία εσωτερικής ασφάλειας, FSB, επιχείρησε να τους στρατολογήσει για πληροφορίες σχετικά με τα τεκταινόμενα στη διπλωματική αποστολή. Οι υπάλληλοι ενημέρωσαν σχετικά την πρεσβεία, η οποία προχώρησε στην απόλυσή τους «ώστε να μην αντιμετωπίσουν ποινικές διώξεις στη Ρωσία», αναφέρει ο πρεσβευτής στο BBC.

Παράλληλα, Ρώσοι που υπό άλλες συνθήκες θα ανέπτυσσαν σχέσεις με το διπλωματικό προσωπικό των πρεσβειών, όπως ακαδημαϊκοί ή καλλιτέχνες, δέχονται επίσης εκφοβισμό, με αποτέλεσμα να αποφεύγουν τους Δυτικούς αξιωματούχους. Πρώην πρεσβευτής αναφέρει στο BBC ότι σε μια περίπτωση οι καλεσμένοι του τέθηκαν υπό παρακολούθηση από πράκτορες της FSB, οι οποίοι τους ακολούθησαν χωρίς προσχήματα έως την είσοδο της πρεσβείας.

Μόλις τον περασμένο Ιούνιο, καλεσμένοι στην κατοικία του βρετανού πρεσβευτή στη Μόσχα, με αφορμή τους εορτασμούς για τα γενέθλια του βασιλιά, ανέφεραν ότι παρενοχλήθηκαν από φιλοκρεμλινικούς ακτιβιστές και δημοσιογράφους κρατικών μέσων ενημέρωσης, ενώ στη συνέχεια υποβλήθηκαν σε ερωτήσεις από την αστυνομία.  Ενας από αυτούς είπε στο BBC ότι έκτοτε απορρίπτει αρκετές προσκλήσεις για εκδηλώσεις Δυτικών πρεσβειών, καθώς αισθάνεται φόβο.

Δεν μπορούν όλοι να αντέξουν την πίεση. Πρώην πρεσβευτής αναφέρει στο BBC ότι η «διαρκής παράνοια» που επικρατεί στη Μόσχα ώθησε αρκετούς αξιωματούχους της πρεσβείας να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους. Προσθέτει ότι και ο ίδιος, μήνες μετά την αποχώρησή του από το πόστο του, εξακολουθούσε να κοιτάζει συνεχώς πίσω του, φοβούμενος ότι τον παρακολουθούσαν.

Αμέσως μετά την εισβολή στην Ουκρανία υπήρξαν συζητήσεις σε όλη την Ευρώπη για το αν θα έπρεπε να ανακληθούν οι πρεσβευτές των κρατών της, ακόμη και να διακοπεί πλήρως η διπλωματική τους αντιπροσωπεία στη Ρωσία, όπως αναφέρει στο BBC ο πρώην πρεσβευτής της Γαλλίας, Πιερ Λεβί. Ο ίδιος τηλεφώνησε αμέσως στο Παρίσι για να επισημάνει ότι όσο χειροτέρευαν οι σχέσεις Γαλλίας-Ρωσίας τόσο πιο απαραίτητοι θα γίνονταν οι διπλωμάτες.

Σύμφωνα με έναν άλλο ευρωπαίο πρώην πρεσβευτή, η εισβολή επέφερε έναν μετασχηματισμό στην αποστολή των διπλωματών – η συνεργασία που απαιτούνταν για τις συνήθεις δραστηριότητές τους, όπως οι διμερείς σχέσεις, το εμπόριο και τα κοινά projects, κατέστη πλέον αδύνατη. Ο πόλεμος έφερε αντιμέτωπους όσους παρέμειναν στη Μόσχα με μια σειρά νέων προτεραιοτήτων, πέρα ​​από τη στήριξη των πολιτών και των εταιρειών των κρατών τους.

Αρχικά, οι χώρες που το Κρεμλίνο θεωρούσε μη φιλικές ήθελαν να διατηρήσουν τουλάχιστον έναν δίαυλο επικοινωνίας με ορισμένους ρώσους αξιωματούχους, προκειμένου να έχουν μια ακριβή εικόνα για το τι συνέβαινε στο εσωτερικό της χώρας. Ωστόσο έπρεπε ταυτόχρονα να προστατεύσουν το προσωπικό τους και να διασφαλίσουν τη λειτουργία των πρεσβειών τους.

Μετά την απαγόρευση πρόσληψης ξένων υπηκόων από τη Ρωσία το 2021, η πρεσβεία των ΗΠΑ αντιμετώπιζε σημαντικές ελλείψεις προσωπικού. Ακόμη και μικροπροβλήματα σε υδραυλικές εγκαταστάσεις, όπως μια διαρροή σωλήνα, μετατρέπονταν σε σημαντικά ζητήματα, απορροφώντας τον χρόνο των διπλωματικών υπαλλήλων. Διπλωμάτης αποκαλύπτει στο BBC ότι ένας ρώσος αξιωματούχος τού έλεγε αστειευόμενος, «τουλάχιστον έχετε ακόμα σεφ».

Οι οικονομικές κυρώσεις που επιβλήθηκαν από τις Δυτικές κυβερνήσεις επέφεραν ποικίλες καθημερινές προκλήσεις. Μετά τον αποκλεισμό των ρωσικών τραπεζών από το δίκτυο πληρωμών SWIFT, αλλά και την αναστολή της λειτουργίας της Mastercard και της Visa στη Ρωσία, πολλές πρεσβείες αντιμετώπισαν προβλήματα ρευστότητας για την κάλυψη των βασικών λειτουργικών εξόδων τους.

Πρώην πρεσβευτής αποκαλύπτει στο BBC ότι κάποια στιγμή ξέμεινε εντελώς από μετρητά και δεν μπορούσε να πληρώσει το προσωπικό του σπιτιού του, μέχρι που ένας άλλος διπλωμάτης, ο οποίος πουλούσε το αυτοκίνητό του καθώς είχε απελαθεί, έφερε ρούβλια στην πρεσβεία μέσα σε μια βαλίτσα. «Ακούγεται σουρεαλιστικό, αλλά τέτοιες καταστάσεις πρέπει να τις αντιμετωπίζεις με χιούμορ», λέει χαρακτηριστικά.

Οι ρώσοι αξιωματούχοι δεν κρύβουν ιδιαίτερα τη στάση τους απέναντι στους Δυτικούς διπλωμάτες, κατηγορώντας ανοιχτά τους εκπροσώπους «μη φιλικών χωρών» ότι επιδίδονται σε «κατασκοπεία». Σύμφωνα με τον ρώσο δημοσιογράφο Αλεξέι Βενεντίκτοφ, το Κρεμλίνο ουσιαστικά απαγορεύει στους περισσότερους αξιωματούχους του να συνομιλούν με Δυτικές πρεσβείες – γεγονός που επιδεινώνει περαιτέρω τις σχέσεις της Ρωσίας με τη Δύση, όπως εξηγεί στο BBC.

Σήμερα η Μόσχα έχει από ελάχιστη έως μηδαμινή επαφή με πολλές Δυτικές κυβερνήσεις, όπως αποκαλύπτει στο BBC ένας πρώην ευρωπαίος πρεσβευτής. «Δεν γίνονται πια τηλεφωνικές επικοινωνίες, ούτε συναντήσεις σε υπουργικό επίπεδο», σημειώνει.

Προσθέτει, όμως, ότι αυτό καθιστά τους διπλωμάτες ακόμη πιο σημαντικούς, καθώς επωμίζονται την ευθύνη να μεταφέρουν τις θέσεις των κυβερνήσεών τους στη Μόσχα. «Οπως οι στρατηγοί αποδεικνύουν την αξία τους στον πόλεμο, έτσι και οι ενέργειες των διπλωματών έχουν ουσιαστική σημασία όταν τα πράγματα δυσκολεύουν», εξηγεί.

Η Λιν Τρέισι αποχώρησε από τη Μόσχα το 2025 με την αίσθηση ότι είχε φέρει εις πέρας την κύρια αποστολή της: να διατηρήσει όρθια την αμερικανική πρεσβεία. Αλλά αισθάνεται και υπερήφανη για τον ρόλο της στη διατήρηση της επαφής των Αμερικανών με τους απλούς ρώσους πολίτες. «Κάποια στιγμή οι διακρατικές σχέσεις θα βελτιωθούν και αυτοί οι δεσμοί μεταξύ των ανθρώπων θα βρίσκονται εκεί για να συμβάλουν σε αυτή τη βελτίωση», λέει με νόημα στο BBC.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google