Πανώλη Σιβηρίας: O μόνιμος παγετός μπορεί να κρύβει ακόμη πιο τρομακτικά βακτήρια

Η αυξημένη ευαισθητοποίηση του πλανήτη μετά την πανδημία του κορονοϊού έχει καταστήσει κάθε νέα έξαρση ασθένειας πηγή έντονης ανησυχίας. Υπό αυτό το πρίσμα, ο θάνατος της 28χρονης Ντάρια Σιπίλοβα, τεχνικού σε ερευνητικό ινστιτούτο για την πανώλη στη Σιβηρία, έθεσε τη διεθνή κοινότητα σε κατάσταση αυξημένης επιφυλακής.

Αν και οι ρωσικές αρχές απέδωσαν τον θάνατό της επισήμως σε πνευμονία «άγνωστης» αιτιολογίας, τοπικά μέσα ενημέρωσης έκαναν λόγο για εργατικό ατύχημα που ενδέχεται να οδήγησε σε μόλυνση από πνευμονική πανώλη – μια σοβαρή λοίμωξη των πνευμόνων που είναι σχεδόν πάντα θανατηφόρα χωρίς θεραπεία.

Το γεγονός ότι περίπου 200 άτομα τέθηκαν σε καραντίνα, σε συνδυασμό με την καθυστερημένη και «μη αποδεκτή» ανταπόκριση της Ρωσίας στα ερωτήματα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), προκαλεί έντονο προβληματισμό, ο οποίος οδήγησε μέχρι και στον προγραμματισμό τηλεφωνικής επικοινωνίας του Ντόναλντ Τραμπ με τον Βλαντίμιρ Πούτιν.

Το βιολογικό «κουτί της Πανδώρας» στον μόνιμο παγετό

Ωστόσο, η ενδεχόμενη επανεμφάνιση της πανώλης δεν είναι η μόνη, ούτε ίσως η μεγαλύτερη, απειλή για τη δημόσια υγεία που αναδύεται από τη ρωσική επικράτεια. Ένας πολύ πιο σκοτεινός κίνδυνος κρύβεται κάτω από την επιφάνεια, στον μόνιμο παγετό (permafrost) της Σιβηρίας, όπου τα κατάλοιπα αρχαίων πανδημιών διατηρούνται άθικτα μέσα στο ψύχος. Οι επιστήμονες έχουν ήδη εντοπίσει DNA του ιού της ευλογιάς σε μούμια 300 ετών, καθώς και RNA της θανατηφόρας γρίπης του 1918.

Παράλληλα, έχουν καταφέρει να αναβιώσουν παθογόνους μικροοργανισμούς που παρέμεναν σε λανθάνουσα κατάσταση για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Αν και ορισμένοι εξ αυτών είναι ακίνδυνοι για τον άνθρωπο, άλλοι συγγενεύουν με γνωστούς ανθρώπινους παθογόνους παράγοντες που προκαλούν νοσήματα. Το πλέον ανησυχητικό είναι ότι πολλά από αυτά τα αρχαία βακτήρια φέρουν γονίδια ανθεκτικότητας στα σύγχρονα αντιβιοτικά σε απροσδόκητα υψηλή συχνότητα, ενώ κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη άγνωστων ιών και βακτηρίων που ίσως συνέβαλαν στην εξαφάνιση των Νεάντερταλ ή των μαμούθ.

Η κλιματική αλλαγή και οι πραγματικές απειλές

Αυτό το βιολογικό «κουτί της Πανδώρας» ανοίγει σταδιακά εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας, καθώς η κλιματική αλλαγή θερμαίνει την Αρκτική έως και τέσσερις φορές ταχύτερα από τον υπόλοιπο πλανήτη. Το λιώσιμο του μόνιμου παγετού, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη βιομηχανική ανάπτυξη και την προσέλευση μετακινούμενων εργαζομένων στην περιοχή, αυξάνει ραγδαία την πιθανότητα εξάπλωσης μιας ενδεχόμενης επιδημίας στον υπόλοιπο κόσμο.

Δεν πρόκειται για κινηματογραφικό σενάριο με «ζόμπι»: το 2016, η απόψυξη του εδάφους στη Σιβηρία μετά από ένα θερμό και ξηρό καλοκαίρι προκάλεσε επιδημία άνθρακα που κόστισε τη ζωή σε ένα 12χρονο αγόρι και εξόντωσε περισσότερους από 2.300 ταράνδους.

Γεωπολιτική αδιαφάνεια και η ανάγκη για διαφάνεια

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί σταθερά για τους υπαρκτούς αυτούς κινδύνους, όπως καταδεικνύει και σχετική μελέτη του 2023 από επιστήμονες της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Ρωσίας. Παρόλα αυτά, η γεωπολιτική πραγματικότητα περιπλέκει την κατάσταση, καθώς η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει δυσχεράνει δραματικά τις διεθνείς ερευνητικές συνεργασίες. Η έλλειψη λεπτομερειών γύρω από τον θάνατο της Σιπίλοβα αποδεικνύει ότι η Μόσχα πιθανότατα δεν θα παρείχε πλήρη ενημέρωση σε περίπτωση που ένας αρχαίος κίνδυνος αναδυόταν από τον παγετό.

Όπως τόνισε χαρακτηριστικά σε ανάρτησή του ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, η έγκαιρη, πλήρης και διαφανής ανταλλαγή πληροφοριών είναι απολύτως απαραίτητη για την ακριβή αξιολόγηση των κινδύνων. Μια αρχή που αποτελεί τη μοναδική άμυνα της ανθρωπότητας απέναντι σε κάθε αόρατη απειλή, είτε πρόκειται για τη γνώριμη πανώλη είτε για έναν ξεχασμένο ιό.