Οταν οι βόμβες χτυπούν βιβλία: Η πολιτιστική μάχη της Ουκρανίας

Στις επιθέσεις που έχουν εξαπολύσει οι ρωσικές δυνάμεις εναντίον εκδοτικών οίκων της Ουκρανίας επικεντρώνουν σε δημοσίευμά τους οι New York Times.

Η πρώτη επίθεση στον εκδοτικό οίκο Ranok Publishing σημειώθηκε ένα Σάββατο του Αυγούστου, όταν δύο drones προκάλεσαν πυρκαγιά που έκαιγε για μία εβδομάδα καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά της. Ο Ranok Publishing είναι ένας από τους μεγαλύτερους εκδότες παιδικών βιβλίων στην Ουκρανία. Εχει την έδρα του στο Χάρκοβο και δέχθηκε το πλήγμα σε μια από τις πλέον κρίσιμες περιόδους για τη λειτουργία του, καθώς βρισκόταν στη διαδικασία έκδοσης σχολικών βιβλίων.

«Είναι μία καταστροφή», δηλώνει στους New York Times ο Βίκτο Κρούγκλοφ, επικεφαλής του εκδοτικού οίκου, ο οποίος την ώρα της επίθεσης εργαζόταν στις εγκαταστάσεις μαζί με 50 υπαλλήλους. Ευτυχώς κανείς δεν τραυματίστηκε. «Η Ρωσία πιστεύει ότι τα βιβλία είναι πιο επικίνδυνα από τον στρατιωτικό εξοπλισμό. Θέλουν να καταστρέψουν, να σβήσουν, να εξαφανίσουν οτιδήποτε συνδέεται με τον ουκρανικό πολιτισμό», προσθέτει.

Οκτώ εκατομμύρια βιβλία καταστράφηκαν ολοσχερώς σε μία μόνο αποθήκη στην Ουκρανία, μεταξύ των οποίων 620.000 σχολικά εγχειρίδια. Η επίθεση αποτέλεσε το σοβαρότερο πλήγμα που έχει δεχθεί ο εκδοτικός κλάδος της χώρας τους τελευταίους μήνες, όμως δεν ήταν η μοναδική.

Σύμφωνα με τον Αρτέμ Μπιντένκο, επικεφαλής της Ενωσης Ουκρανών Εκδοτών, οι ρωσικοί βομβαρδισμοί έχουν καταστρέψει τους τελευταίους μήνες έως και 15 εκατομμύρια καινούργια βιβλία, ποσότητα που αντιστοιχεί σχεδόν στο μισό της ετήσιας παραγωγής βιβλίων στην Ουκρανία.

Το υπουργείο Πολιτισμού της χώρας, που επιχειρεί πλέον να συγκεντρώσει πόρους για τη στήριξη ανεξάρτητων εκδοτικών οίκων, εκτιμά ότι οι ρωσικές επιθέσεις έχουν προκαλέσει ζημιές σχεδόν 40 εκατ. δολαρίων στην ουκρανική εκδοτική βιομηχανία.

Στο στόχαστρο οι αποθήκες

Οι επιθέσεις εντάσσονται σε μια κλιμακούμενη αεροπορική εκστρατεία, η οποία έχει αναγκάσει τους εκδοτικούς οίκους να αναζητούν νέους αποθηκευτικούς χώρους στη δυτική Ουκρανία, περιοχή που έχει πληγεί λιγότερο από τις ρωσικές επιθέσεις σε σχέση με την ευρύτερη περιοχή του Κιέβου, εξηγούν οι New York Times.

Η Ρωσία έχει εντείνει τα πλήγματα σε αποθήκες όπου φυλάσσονται όχι μόνο βιβλία, αλλά και καταναλωτικά προϊόντα, μετά την έναρξη ουκρανικής εκστρατείας επιθέσεων εναντίον δύο μεγάλων ρωσικών εταιρειών ηλεκτρονικού εμπορίου.

Οι καταστροφές έχουν πλήξει ευρύτερα την ουκρανική οικονομία. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης υποβάθμισε την πρόβλεψή της για την οικονομική ανάπτυξη της Ουκρανίας στο 1,5% φέτος, από 2,2% που εκτιμούσε προηγουμένως.

Από τις ρωσικές επιθέσεις έχουν καταστραφεί, μεταξύ άλλων, τρόφιμα, κρέας, φαγόπυρο, αναψυκτικά, ποτά, βρεφικό γάλα, παιχνίδια, παπούτσια, ρούχα, ανταλλακτικά αυτοκινήτων και εκατοντάδες τόνοι φαρμακευτικών προϊόντων, ανάμεσά τους και κρίσιμα για τη ζωή φάρμακα.

Σύμφωνα με εκπρόσωπο του κλάδου, οι επιθέσεις έχουν καταστρέψει περίπου το 40% της σύγχρονης αποθηκευτικής δυναμικότητας της Ουκρανίας, ενώ ο υπουργός Γεωργίας της χώρας μιλάει για ακόμη υψηλότερο ποσοστό. Περισσότεροι από 60 εργαζόμενοι έχουν χάσει τη ζωή τους.

Η σημασία των βιβλίων για τους Ουκρανούς

Για τους Ουκρανούς, ωστόσο, η καταστροφή βιβλίων έχει διαφορετικό βάρος. Τα βιβλία μεταφέρουν ιδέες, ανοίγουν παράθυρα σε άλλους κόσμους, διευρύνουν τις οπτικές των αναγνωστών και καλλιεργούν την ενσυναίσθηση. Κυρίως, όμως, τα ουκρανικά βιβλία συνδέονται βαθιά με την προσπάθεια της χώρας να διαμορφώσει και να διατηρήσει μια ανεξάρτητη εθνική και πολιτιστική ταυτότητα.

Ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έχει υποστηρίξει επανειλημμένως ότι η Ουκρανία δεν συνιστά πραγματικό κράτος, ολόκληρη η χώρα είναι ρωσόφωνη και η ουκρανική γλώσσα είναι διάλεκτος της ρωσικής. Εχει, παράλληλα, παρουσιάσει την εισβολή ως προσπάθεια προστασίας των δικαιωμάτων των ρωσόφωνων πληθυσμών.

Πράγματι, μεγάλο μέρος των Ουκρανών μιλάει ή κατανοεί τα ρωσικά, ιδίως στην ανατολική Ουκρανία. Ωστόσο η ουκρανική παραμένει η κύρια γλώσσα για την πλειονότητα του πληθυσμού.

Η επιλογή της ουκρανικής αντί της ρωσικής έχει εδώ και δεκαετίες και πολιτική διάσταση, ιδιαίτερα στους πνευματικούς κύκλους. Οι λάτρεις του βιβλίου στην Ουκρανία αναφέρονται συχνά σε ιστορικές περιόδους κατά τις οποίες ρωσικές αρχές απαγόρευαν ή περιόριζαν την έκδοση βιβλίων στην ουκρανική γλώσσα, αλλά και στη σοβιετική καταστολή της ουκρανικής βιβλιοπαραγωγής.

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, το 1991, η ρωσική εκδοτική βιομηχανία συνέχισε για χρόνια να ασκεί πιέσεις στην ουκρανική αγορά, διαθέτοντας βιβλία στη ρωσική γλώσσα σε πολύ χαμηλότερες τιμές.

Η αλλαγή ήρθε σταδιακά. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι εκδόσεις του «Χάρι Πότερ» στα ουκρανικά, που κυκλοφόρησαν ακόμη και πριν από τις ρωσικές μεταφράσεις, έγιναν μπεστ σέλερ. Η ρωσική επέμβαση στην ανατολική Ουκρανία το 2014 ενίσχυσε περαιτέρω την πολιτιστική στροφή στην ουκρανική γλώσσα.

Η πλήρης ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022 επιτάχυνε αυτή τη μετατόπιση. Πολλοί ρωσόφωνοι Ουκρανοί στις περιοχές που δεν έχουν καταληφθεί από τη Ρωσία στράφηκαν ακόμη περισσότερο στα ουκρανικά, ενώ η χρήση των ρωσικών σε δημόσιους χώρους έγινε σε αρκετές περιπτώσεις αντικείμενο αρνητικών αντιδράσεων.

Ομως τον Αύγουστο βαλλιστικός πύραυλος κατέστρεψε μεγάλο μέρος της αγοράς Ποτσάινα, της παλαιότερης και μεγαλύτερης αγοράς βιβλίου στο Κίεβο. Στους πάγκους της υπήρχαν μεταχειρισμένα ρωσικά βιβλία, εκδόσεις της σοβιετικής περιόδου, αλλά και παλαιότερα έργα ουκρανών συγγραφέων.

Η Νατάλια Σότνικ, εργαζόμενη σε κατάστημα της αγοράς, εκτιμά ότι εκεί υπήρχαν περίπου 70.000 βιβλία, μεταξύ των οποίων και εκδόσεις που είχαν κυκλοφορήσει πριν από τη δημιουργία της Σοβιετικής Ενωσης. «Υπήρχαν πολλά αντίτυπα που δεν θα βρει κανείς πλέον πουθενά και δεν θα ξαναβρούμε ποτέ», ανέφερε στους New York Times.

Η καταστροφή, ωστόσο, προκάλεσε ανάμεικτα συναισθήματα σε ορισμένους βιβλιόφιλους, λόγω και του μεγάλου αριθμού ρωσικών βιβλίων που υπήρχαν στην αγορά. Οπως ανέφεραν, παρότι δεν θα έκαιγαν οι ίδιοι σκόπιμα ρωσικά βιβλία, δεν ένιωσαν την ανάγκη να θρηνήσουν για το σύνολο των απωλειών της Ποτσάινα.

«Μέσα μου υπήρχε μόνο οργή»

Ρωσικές επιθέσεις έχουν πλήξει επίσης την αποθήκη του εκδοτικού οίκου παιδικών βιβλίων που εξέδωσε τις ουκρανικές εκδόσεις του «Χάρι Πότερ», ενώ έχουν καταστρέψει σχεδόν το σύνολο των αποθεμάτων μικρών εκδοτικών επιχειρήσεων, θέτοντας ορισμένες από αυτές αντιμέτωπες ακόμη και με τον κίνδυνο χρεοκοπίας.

Σοβαρές ζημιές υπέστη και η Konvi Print, μια από τις μεγαλύτερες τυπογραφικές εταιρείες της Ουκρανίας. Η επικεφαλής της, Βικτορίγια Χάινταϊ, βρισκόταν σε κατασκήνωση όταν ένας εργαζόμενος την ενημέρωσε μέσα στη νύχτα ότι βαλλιστικός πύραυλος είχε πλήξει τις εγκαταστάσεις. Επέστρεψε στο Κίεβο και αντίκρισε πυροσβέστες να δίνουν μάχη με τις φλόγες.

Περισσότερα από 600.000 βιβλία, κυρίως σχολικά εγχειρίδια, καταστράφηκαν ή υπέστησαν ζημιές. Η Χάινταϊ αποφάσισε να κρατήσει ένα από αυτά: ένα εγχειρίδιο ουκρανικής λογοτεχνίας στο οποίο είχε ανοίξει τρύπα από θραύσμα. «Ηταν τρομακτικό. Αλλά δεν ένιωθα την ανάγκη να κλάψω. Μέσα μου υπήρχε μόνο οργή», παραδέχεται στους New York Times.

Μαθητές χωρίς σχολικά βιβλία

Παρά τις τεράστιες καταστροφές, τα ουκρανικά βιβλιοπωλεία συνεχίζουν να λειτουργούν και μέχρι στιγμής δεν παρατηρούνται σημαντικές ελλείψεις. Σε ορισμένες περιοχές, ωστόσο, παιδιά ξεκίνησαν τη σχολική χρονιά χωρίς τα απαραίτητα βιβλία, κυρίως μαθητές της τέταρτης και της ένατης τάξης, για τις οποίες απαιτούνταν νέα σχολικά εγχειρίδια.

Ο διευθύνων σύμβουλος του εκδοτικού οίκου Ranok προσπαθεί πλέον να εξασφαλίσει χρηματοδότηση και τυπογραφικές εγκαταστάσεις προκειμένου να επανεκδώσει τα σχολικά βιβλία που καταστράφηκαν, αλλά και το υπόλοιπο υλικό που χάθηκε.

Ανάμεσα στα βιβλία που κάηκαν ήταν και μια νέα ουκρανική έκδοση του «Μικρού Πρίγκιπα» του Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί, αγαπημένου βιβλίου του ίδιου και του εξάχρονου γιου του, Ιβάν. Ο εκδότης είχε πρόσφατα παραγγείλει αντίτυπα της νέας έκδοσης. Καταστράφηκαν και αυτά.

Οταν μίλησε στον γιο του για την επίθεση, ο Ιβάν τον ρώτησε αν και οι γονείς του είχαν μεγαλώσει μέσα στον πόλεμο. Αναρωτήθηκε αν, όταν ήταν παιδιά, αναγκάζονταν και εκείνοι να κοιμούνται στο πάτωμα ενός καταφυγίου. Συχνά ρωτάει επίσης αν κινδυνεύουν να σκοτωθούν από ρωσικά drones. Ο πόλεμος είναι, ουσιαστικά, η μόνη πραγματικότητα που γνωρίζει.

«Είναι πραγματικά τρομακτικό, γιατί αυτός ο πόλεμος αλλάζει την ψυχολογία του», ανέφερε ο πατέρας του στην αμερικανική εφημερίδα. «Γι’ αυτό προσπαθώ να του διαβάζω κάθε μέρα. Ξέρω ότι τα βιβλία προσφέρουν λίγη ηρεμία, λίγη κανονικότητα». Ετσι, ανάλογα με τη διάθεσή του, διαβάζει μαζί με τον γιο του ένα βιβλίο για τον Πάντινγκτον ή μια ιστορία για δεινόσαυρους. Για λίγη ώρα, τουλάχιστον, τα βιβλία καταφέρνουν να τον απομακρύνουν από τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google