Ιπτάμενοι ελέφαντες, γενναίοι ιππότες κι άλλες παράξενες ιστορίες: Γιατί τα όνειρα γίνονται τόσο αλλόκοτα

Μπορεί να καλπάζουμε πάνω σε πράσινα άλογα, να είμαστε ιππότες, πριγκίπισσες ή επικηρυγμένοι στην Άγρια Δύση. Ένα γνώριμο πρόσωπο μπορεί να εμφανίζεται ξαφνικά σε έναν άγνωστο τόπο και ίσως με δύο κεφάλια, ενώ οι ιστορίες μπλέκονται η μία μέσα στην άλλη σαν μπαμπούσκα. Στα όνειρα όλα αυτά μοιάζουν απολύτως φυσιολογικά, τουλάχιστον μέχρι να ξυπνήσουμε.

Τώρα το γιατί ο εγκέφαλος δημιουργεί τόσο αλλόκοτες ιστορίες παραμένει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα της επιστήμης του ύπνου. Νέα δεδομένα δείχνουν, πάντως, ότι οι εικόνες και οι ιστορίες των ονείρων δεν προκύπτουν εντελώς τυχαία.

Νέα μελέτη δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί το μυαλό μας όταν είμαστε ξύπνιοι, συνδέεται με το πόσο παράξενα γίνονται τα όνειρά μας. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι που έχουν μεγαλύτερη τάση να αφήνουν τις σκέψεις τους να «ταξιδεύουν» μέσα στην ημέρα, φαίνεται ότι βλέπουν και πιο αλλόκοτα όνειρα, με συχνότερες αλλαγές σκηνικού.

Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Communications Psychology και εξέτασε συστηματικά τι διαφοροποιεί τα όνειρα από τις εμπειρίες της καθημερινότητας.

Γιατί τα όνειρα μοιάζουν με έναν διαφορετικό κόσμο

Οι ερευνητές ανέλυσαν 1.687 αναφορές ονείρων και 1.679 αναφορές εμπειριών από την καθημερινή ζωή από 207 ενήλικες. Η σύγκριση έδειξε ότι τα όνειρα δεν είναι απλώς μια περίεργη αναπαραγωγή όσων κάναμε μέσα στην ημέρα. Έχουν διαφορετική «κατασκευή».

Όταν είμαστε ξύπνιοι, οι αφηγήσεις μας περιέχουν περισσότερο σκέψεις, προβληματισμούς και αναφορές στον ίδιο μας τον εαυτό. Στα όνειρα κυριαρχούν περισσότερο οι εικόνες και οι χώροι. Εμφανίζονται περισσότεροι χαρακτήρες, περισσότερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και πολύ συχνότερα γεγονότα που παραβιάζουν τη λογική της καθημερινής ζωής. Τα όνειρα έχουν επίσης μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση και περισσότερα αρνητικά συναισθήματα.

Αυτό ταιριάζει με όσα γνωρίζουμε από τη νευροεπιστήμη για τον εγκέφαλο όταν ονειρεύεται. Ιδιαίτερα κατά τον ύπνο REM, περιοχές που σχετίζονται με το συναίσθημα και τη μνήμη, όπως η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος, παραμένουν ιδιαίτερα δραστήριες. Την ίδια ώρα μειώνεται η δραστηριότητα σε τμήματα του προμετωπιαίου φλοιού που συμμετέχουν στη λογική αξιολόγηση, στον έλεγχο και στο να ελέγχουμε αν αυτό που συμβαίνει «βγάζει νόημα».

Αυτό μπορεί να εξηγεί ένα από τα πιο παράξενα χαρακτηριστικά των ονείρων: δεν μας φαίνονται παράξενα όσο τα βλέπουμε. Μπορεί ένας άνθρωπος να αλλάξει ξαφνικά πρόσωπο, να βρεθούμε από το σπίτι μας σε μια άλλη χώρα ή να συμβεί κάτι αδύνατο και, παρ’ όλα αυτά, μέσα στο όνειρο να το αποδεχόμαστε χωρίς ιδιαίτερη απορία. Η μικρότερη συμμετοχή των περιοχών που ελέγχουν τη λογική συνοχή θεωρείται ένας από τους λόγους που οι ασυνήθιστοι συνδυασμοί γίνονται τόσο εύκολα αποδεκτοί.

Από πού έρχονται όμως όλες αυτές οι παράξενες ιστορίες;

Δεν υπάρχει μία και μοναδική απάντηση. Η επιστήμη εξακολουθεί να συζητά τόσο το πώς δημιουργούνται τα όνειρα όσο και το αν εξυπηρετούν κάποια συγκεκριμένη λειτουργία.

Μία από τις παλαιότερες νευροβιολογικές θεωρίες είναι η θεωρία activation-synthesis. Σύμφωνα με αυτήν, κατά τον ύπνο REM παράγεται έντονη νευρική δραστηριότητα και ο εγκέφαλος επιχειρεί να της δώσει νόημα. Με απλά λόγια, παίρνει εσωτερικά σήματα, εικόνες και αναμνήσεις και τα «ράβει» σε μια ιστορία. Αυτό θα μπορούσε να εξηγεί γιατί ένα όνειρο συνδυάζει ανθρώπους, τόπους και γεγονότα που στην πραγματικότητα δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους.

Μια άλλη μεγάλη κατεύθυνση της έρευνας βλέπει τα όνειρα ως μέρος της διαδικασίας με την οποία ο εγκέφαλος επεξεργάζεται και οργανώνει τις αναμνήσεις κατά τον ύπνο. Ο ιππόκαμπος και ευρύτερα δίκτυα του εγκεφάλου επανενεργοποιούν πληροφορίες από προηγούμενες εμπειρίες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι αναμνήσεις «παίζονται» ξανά σαν βίντεο. Μπορεί να αποσπώνται κομμάτια τους και να ενώνονται με άλλες εμπειρίες, συναισθήματα ή παλαιότερες αναμνήσεις, δημιουργώντας εντελώς νέες ιστορίες. Η σχέση ανάμεσα στα όνειρα και τη μνήμη παραμένει αντικείμενο έρευνας και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν υποστηρίζουν ακόμη μία απλή, ενιαία εξήγηση.

Γιατί στα όνειρα χαλαρώνει η λογική

Υπάρχει επίσης η ιδέα ότι στα όνειρα ο εγκέφαλος λειτουργεί περισσότερο σε κατάσταση ελεύθερου συνειρμού. Δίκτυα που συμμετέχουν στην αυθόρμητη εσωτερική σκέψη παραμένουν ενεργά, ενώ ο αυστηρότερος εκτελεστικός έλεγχος χαλαρώνει. Έτσι μια εικόνα ή μια ανάμνηση μπορεί να οδηγήσει πολύ πιο εύκολα σε μια άλλη, ακόμη κι αν η σύνδεσή τους θα μας φαινόταν παράλογη όταν είμαστε ξύπνιοι.

Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ενδιαφέρον και το εύρημα της νέας μελέτης ότι οι άνθρωποι με μεγαλύτερη τάση να αφήνουν τη σκέψη τους να περιπλανιέται όταν είναι ξύπνιοι, ανέφεραν πιο αλλόκοτα όνειρα και περισσότερες αλλαγές σκηνικού. Δεν αποδεικνύει ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Δείχνει όμως ότι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί αυθόρμητες σκέψεις την ημέρα μπορεί να έχει κάποια κοινά χαρακτηριστικά με τον τρόπο που δημιουργεί τις ιστορίες των ονείρων τη νύχτα

Και η πραγματική ζωή μπαίνει στα όνειρα

Τα όνειρα δεν φαίνεται να διαμορφώνονται μόνο από τον τρόπο που λειτουργεί το μυαλό κάθε ανθρώπου. Μεγάλα γεγονότα της πραγματικής ζωής μπορούν επίσης να αφήνουν το αποτύπωμά τους σε αυτά.

Για να το εξετάσουν, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ένα δεύτερο σύνολο δεδομένων από 80 ανθρώπους στην Ιταλία, οι οποίοι κατέγραφαν τα όνειρά τους την περίοδο του πρώτου lockdown το 2020.

Στα όνειρα εκείνων των ημερών εμφανίζονταν συχνότερα θέματα που σχετίζονταν με περιορισμούς, κοινωνικές σχέσεις, το σώμα και συγκεκριμένους χώρους, ενώ οι αφηγήσεις είχαν και μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση. Με άλλα λόγια, η πρωτόγνωρη εμπειρία του εγκλεισμού δεν έμενε έξω από τον ύπνο, αλλά περνούσε μέσα στις ιστορίες που δημιουργούσε ο εγκέφαλος.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτά τα χαρακτηριστικά δεν παρέμειναν σταθερά. Καθώς περνούσε ο καιρός και οι συνθήκες της ζωής άλλαζαν, οι διαφορές στα όνειρα μειώνονταν σταδιακά.

Το εύρημα ενισχύει την ιδέα ότι ο εγκέφαλος δεν κατασκευάζει τα όνειρα από το μηδέν. Χρησιμοποιεί υλικό από τις εμπειρίες, τα συναισθήματα και τις αναμνήσεις μας, αλλά το συνδυάζει με τρόπο πολύ πιο ελεύθερο από ό,τι όταν είμαστε ξύπνιοι. Γι’ αυτό ένα πραγματικό γεγονός μπορεί να εμφανιστεί στο όνειρο όχι ως πιστή επανάληψη, αλλά ως μια εντελώς διαφορετική, συχνά αλλόκοτη ιστορία.

Φωτογραφία: istock