Η Σερβία ανάμεσα στον Μλάντιτς και τον Ζελένσκι

Δύο σημαντικές ειδήσεις από τη Σερβία αυτόν τον Αύγουστο φωτίζουν τις αντιφάσεις μιας χώρας που εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπη με το παρελθόν της, ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη Ρωσία, την Ουκρανία και την Ευρώπη. Η πρώτη ήταν ο θάνατος του στρατηγού Ράτκο Μλάντιτς, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε ισόβια κάθειρξη για τις θηριωδίες στη Σρεμπρένιτσα. Παρά την καταδίκη του, η κηδεία του στο Βελιγράδι έγινε με τιμές και συνοδεύτηκε από έντονη λαϊκή συγκίνηση. 

Οπως επισημαίνει ο Μάσιμο Νάβα στην Corriere della Sera, η αντιμετώπιση του Μλάντιτς αναζωπύρωσε τα ερωτήματα για τη δημοκρατική πορεία της Σερβίας, τις φιλοδοξίες της για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση και, κυρίως, για το αν και κατά πόσο η χώρα είναι πραγματικά έτοιμη να αντιμετωπίσει το δικό της παρελθόν.

Οι Σέρβοι, βέβαια, δεν ήταν οι μόνοι υπεύθυνοι για την τραγωδία και τις σφαγές στη Γιουγκοσλαβία — σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξαν και οι ίδιοι θύματα. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί το γεγονός ότι η προστασία που είχε προσφερθεί στο παρελθόν σε πρόσωπα όπως ο Μλάντιτς, αλλά και οι τιμές μετά τον θάνατό του, τροφοδοτούν τον εθνικισμό και τις εντάσεις στη Βοσνία και στο Κόσοβο.

Ιδού και η δεύτερη είδηση του Αυγούστου: η πρώτη επίσημη επίσκεψη του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στη Σερβία, στις 8 Αυγούστου.

Η επίσκεψη είχε προετοιμαστεί στη βάση μιας… προσωπικής σχέσης. Δύο χρόνια νωρίτερα, η σύζυγος του ουκρανού προέδρου, Ολένα Ζελένσκα, είχε επισκεφθεί το Βελιγράδι και ανέπτυξε στενή φιλική σχέση με τη σύζυγο του σέρβου προέδρου, Ταμάρα Βούτσιτς.

Η παρουσία του Ζελένσκι, ωστόσο, έχει πολύ ευρύτερη πολιτική σημασία. Στα νεανικά του χρόνια ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ήταν κοντά στον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και έως σήμερα παραμένει δηλωμένος εθνικιστής. Ταυτόχρονα, τους τελευταίους μήνες βρίσκεται αντιμέτωπος με μαζικές διαδηλώσεις στη χώρα, με αιτήματα δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις και αντιμετώπιση της διαφθοράς.

Μεταξύ Ρωσίας και Ευρώπης

Η πιο δύσκολη ισορροπία, όμως, αφορά τη Ρωσία. Ο Βούτσιτς, όπως και σημαντικό τμήμα του σερβικού κατεστημένου, της επιχειρηματικής κοινότητας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας, διατηρεί παραδοσιακά στενούς δεσμούς με τη Μόσχα.

Η Ρωσία έχει στηρίξει πολιτικά το Βελιγράδι, προμηθεύει τη Σερβία με φυσικό αέριο, διατηρεί ισχυρές οικονομικές σχέσεις μαζί της και έχει υποστηρίξει τη σερβική θέση στο Κόσοβο. Επίσης είχε αντιταχθεί στους βομβαρδισμούς της Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ.

Ο Νάβα επισημαίνει, ωστόσο, ότι εκείνη ήταν η Ρωσία του Μπόρις Γέλτσιν – η άνοδος του Βλαντίμιρ Πούτιν μόλις ξεκινούσε. Η Μόσχα τότε αποδέχθηκε την πραγματικότητα που είχε διαμορφωθεί στο πεδίο των μαχών και μετά το τέλος της σύγκρουσης έστειλε ειρηνευτικές δυνάμεις μαζί με Αμερικανούς και Βρετανούς.

Τι συζήτησαν Βελιγράδι και Κίεβο

Επισήμως, Βούτσιτς και Ζελένσκι μίλησαν για οικονομική και πολιτιστική συνεργασία. Ο ουκρανός πρόεδρος αναφέρθηκε επίσης σε σερβική οικονομική βοήθεια ύψους μερικών εκατομμυρίων ευρώ – ποσό μικρό σε απόλυτους αριθμούς αλλά σημαντικό για μια χώρα με περιορισμένους πόρους.

Παράλληλα έγινε λόγος για πιθανή συνεργασία στον στρατιωτικό τομέα, χωρίς επίσημη επιβεβαίωση. Το Κρεμλίνο έχει κατηγορήσει τη Σερβία ότι πουλάει όπλα στην Ουκρανία, κάτι που το Βελιγράδι αρνείται. Η Σερβία, πάντως, είναι παραγωγός όπλων και διαθέτει στρατιωτικό εξοπλισμό σε πολλές χώρες.

Το σημαντικότερο ίσως μήνυμα της επίσκεψης ήταν πολιτικό: το Βελιγράδι δεσμεύθηκε να στηρίξει την Ουκρανία, χωρίς όμως να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία, ώστε να μη διακινδυνεύσει τις ενεργειακές προμήθειες και τις σχέσεις με τον ιστορικό της σύμμαχο.

Η Σερβία είχε καταδικάσει την εισβολή της Ρωσίας το 2022 και ο Βούτσιτς έχει δηλώσει ότι η χώρα του θα συνεχίσει να στηρίζει την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένων των περιοχών που κατέλαβε η Ρωσία το 2014.

Το Ντονμπάς δείχνει προς Κόσοβο

Εδώ βρίσκεται, σύμφωνα με τον Νάβα, το πιο ενδιαφέρον και λιγότερο εμφανές στοιχείο της επίσκεψης. Η στήριξη της Σερβίας στην εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας σημαίνει, στην πράξη, ότι αναγνωρίζει το δικαίωμα του Κιέβου να μην παραχωρήσει το Ντονμπάς. Ετσι,  η γεωπολιτική αποκτά μια ιδιαίτερη διάσταση: όταν στο Βελιγράδι γίνεται λόγος για Ντονμπάς, στο βάθος ακούγεται και το Κόσοβο.

Το Κόσοβο, σερβική επαρχία με αλβανική πλειοψηφία, απέκτησε την ανεξαρτησία του με τη στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών και πολλών ευρωπαϊκών χωρών. Η Σερβία, φυσικά, δεν αναγνωρίζει την ανεξαρτησία του.

Η αντίφαση είναι εμφανής: το Βελιγράδι υπερασπίζεται σήμερα το δικαίωμα της Ουκρανίας στην εδαφική της ακεραιότητα, ενώ εξακολουθεί να θεωρεί το Κόσοβο τμήμα της δικής του επικράτειας.

Υπάρχει, δε, και η αντίστροφη πλευρά. Η Ουκρανία δεν έχει αναγνωρίσει την ανεξαρτησία του Κοσόβου, για λόγους που συνδέονται με τη δική της στάση απέναντι στις αρχές της εδαφικής ακεραιότητας. Ο Βούτσιτς, μάλιστα, ευχαρίστησε δημόσια την Ουκρανία για το γεγονός ότι, όπως είπε, ούτε ο Ζελένσκι ούτε άλλος ουκρανός αξιωματούχος έχει εκφραστεί αρνητικά για τη Σερβία.

Με το βλέμμα στις Βρυξέλλες

Η ισορροπία αυτή εξυπηρετεί έναν ακόμη στόχο: την ευρωπαϊκή πορεία της Σερβίας. Παρά τις στενές σχέσεις με τη Ρωσία και τα εθνικιστικά αντανακλαστικά που εξακολουθούν να υπάρχουν στη χώρα, το Βελιγράδι θέλει να διατηρήσει ανοιχτό τον δρόμο προς την Ευρωπαϊκή Ενωση. Επομένως, η στήριξη προς την Ουκρανία, χωρίς όμως ρήξη με τη Μόσχα, σηματοδοτεί την προσπάθεια της Σερβίας να κινηθεί ανάμεσα σε δύο κόσμους.

Οι δυο πρόεδροι συζήτησαν επίσης την ολοκλήρωση μιας συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου έως το τέλος του έτους, η οποία θεωρείται σημαντική για την υποψηφιότητα της Σερβίας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και αποτελεί προϋπόθεση για ένταξή της στην ΕΕ.

Συζητήθηκαν ακόμη κοινά έργα υποδομών και η συνεργασία στην ενεργειακή και επισιτιστική ασφάλεια, ιδιαίτερα ενόψει του επόμενου χειμώνα στην Ουκρανία, με τις ρωσικές επιθέσεις να έχουν πλήξει σημαντικές ενεργειακές εγκαταστάσεις.

Η άλλη γέφυρα: Ζελένσκα και Ταμάρα

Πέρα από την υψηλή πολιτική, υπάρχει και μια πιο ανθρώπινη διάσταση στις σχέσεις των δύο χωρών.

Οπως αναφέρθηκε ήδη, η Ολένα Ζελένσκα έχει αναπτύξει στενή φιλία με την Ταμάρα Βούτσιτς. Κατά την προηγούμενη επίσκεψή της στο Βελιγράδι, η σύζυγος του ουκρανού προέδρου μίλησε για την ανάγκη δημιουργίας μιας γενιάς «νικητών», όχι μόνο στο πεδίο της μάχης, αλλά και στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Σε σχετική εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου συμμετείχαν η υπουργός Παιδείας της Σερβίας, Σλάβιτσα Τζούκιτς Ντεγιάνοβιτς, ακαδημαϊκοί και ειδικοί. Η Ζελένσκα υπογράμμισε ότι οι πόλεμοι και οι καταστροφές αφήνουν τραύματα που ξεπερνούν τα σύνορα των χωρών που τις βιώνουν.

Κατά την επίσκεψή της είχε επίσης ως συνοδεία τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Ουκρανίας, Ντμίτρο Κουλέμπα, και τον ουκρανό πρέσβη στη Σερβία, Βολοντίμιρ Τόλκατς, ενώ επισκέφθηκε μαζί με την Ταμάρα Βούτσιτς τη Βιβλιοθήκη του Βελιγραδίου και το πάρκο του φρουρίου Καλεμέγκνταν.

Οι Σέρβοι μαχητές στο Ντονμπάς

Η σχέση της Σερβίας με το Ντονμπάς έχει και μια πιο σκοτεινή πλευρά. Ανεξάρτητοι σέρβοι δημοσιογράφοι έχουν ερευνήσει την παρουσία σέρβων εθελοντών που πήγαν να πολεμήσουν στο πλευρό των φιλορωσικών δυνάμεων στην περιοχή.

Επισήμως το Βελιγράδι καταδικάζει τέτοιες ενέργειες και έχει ασκήσει διώξεις σε ορισμένους από τους εμπλεκόμενους. Σύμφωνα με τις έρευνες που επικαλείται ο Νάβα, ωστόσο, σέρβοι μαχητές είχαν ενταχθεί σε διάφορες μονάδες, μεταξύ των οποίων και η διαβόητη Wagner.

Η Σερβία έχει ήδη από το 2014 θεσπίσει νόμο που απαγορεύει στους πολίτες της να συμμετέχουν σε ξένες ένοπλες ή παραστρατιωτικές οργανώσεις, εκτός αν πρόκειται για επίσημη αποστολή διεθνούς οργανισμού στον οποίο συμμετέχει η χώρα. Οι προβλεπόμενες ποινές φυλάκισης κυμαίνονται από έξι μήνες έως πέντε χρόνια.

Ο ίδιος ο Βούτσιτς, τότε πρωθυπουργός, είχε καλέσει το 2014 τους σέρβους μαχητές στην Ουκρανία να επιστρέψουν στη χώρα, υποστηρίζοντας ότι η συμμετοχή τους σε εκείνες τις συγκρούσεις έβλαπτε το σερβικό κράτος.

Μια δύσκολη ισορροπία

Η εικόνα που προκύπτει είναι σύνθετη. Η Σερβία εξακολουθεί να κουβαλά το βάρος του εθνικιστικού παρελθόντος της, με τον Μλάντιτς να αντιμετωπίζεται ακόμη από ένα τμήμα της κοινωνίας ως ήρωας. Την ίδια στιγμή προσπαθεί να διατηρήσει τους δεσμούς της με τη Ρωσία, να στηρίξει –τουλάχιστον σε επίπεδο αρχής– την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας και να κρατήσει ανοιχτή την πόρτα της ΕΕ.

Και κάπου ανάμεσα στο Ντονμπάς και το Κόσοβο η αντίφαση γίνεται πολιτική στρατηγική. Οπως δείχνει η ανάλυση του Μάσιμο Νάβα στην Corriere della Sera, το Βελιγράδι επιχειρεί να υπερασπιστεί τα δικά του συμφέροντα επικαλούμενο ταυτόχρονα τις αρχές του διεθνούς Δικαίου, σε μια εποχή που οι αυτές οι αρχές συχνά εφαρμόζονται επιλεκτικά και με διαφορετικά μέτρα.

Η επίσκεψη του Ζελένσκι δεν εξαφανίζει τις αντιφάσεις, τις κάνει όμως πιο ορατές: μια Σερβία που κοιτάζει προς τις Βρυξέλλες, κρατάει το χέρι της Μόσχας, ενώ την ίδια στιγμή προσπαθεί να βρει κοινό έδαφος με την Ουκρανία, η οποία βρίσκεται στο επίκεντρο του μεγαλύτερου ευρωπαϊκού πολέμου των τελευταίων δεκαετιών.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google