23 Αυγούστου 1939: Όταν Χίτλερ και Στάλιν μοίρασαν την Ευρώπη σε «σφαίρες συμφερόντων»

Στις 23 Αυγούστου 1939, η υπογραφή της Γερμανοσοβιετικής Συνθήκης μη Επίθεσης στη Μόσχα από τους Υπουργούς Εξωτερικών Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ και Βιατσεσλάβ Μολότοφ άλλαξε οριστικά την ευρωπαϊκή ιστορία.

Πίσω από τη δημόσια δέσμευση για αμοιβαία ουδετερότητα έκρυβε ένα άκρως απόρρητο συμπληρωματικό πρωτόκολλο, με το οποίο η ναζιστική Γερμανία και η κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση διαμέλισαν την Ανατολική Ευρώπη σε σφαίρες επιρροής.

Η τακτική αυτή σύγκλιση υπαγορεύτηκε από ψυχρούς γεωπολιτικούς υπολογισμούς και προετοίμασε το έδαφος για την εισβολή στην Πολωνία και την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το διεθνές διπλωματικό πλαίσιο και τα κίνητρα των πρωταγωνιστών

Η προσέγγιση ανάμεσα σε δύο ιδεολογικά αδιάλλακτους εχθρούς υπήρξε το αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας γεωπολιτικών αδιεξόδων και στρατηγικών ελιγμών κατά τη διάρκεια του 1938-1939.

• Η Σοβιετική οπτική και η διεθνής απομόνωση: Όπως επισημαίνουν ιστορικές αναλύσεις (όπως αυτή του Σ. Χουντιάκοφ), η ΕΣΣΔ από τον Μάρτιο του 1938 επιχειρούσε να συγκροτήσει ένα μέτωπο συλλογικής ασφάλειας με τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία απέναντι στον γερμανικό επεκτατισμό. Η υπογραφή της Συμφωνίας του Μονάχου (1938) και η χλιαρή στάση των Δυτικών στην κατάληψη της Τσεχοσλοβακίας ενίσχυσαν τις καψυποψίες της Μόσχας ότι η Δύση επεδίωκε να διοχετεύσει τη ναζιστική επιθετικότητα προς τα ανατολικά. Όταν οι τριμερείς διαπραγματεύσεις στη Μόσχα την άνοιξη του 1939 κατέληξαν σε αδιέξοδο, ο Ιωσήφ Στάλιν υιοθέτησε έναν απόλυτα κυνικό ρεαλισμό. Στόχος του ήταν να κερδίσει χρόνο για την ανασυγκρότηση του Κόκκινου Στρατού, την προετοιμασία της πολεμικής βιομηχανίας και τη μετατόπιση των σοβιετικών συνόρων δυτικότερα.

• Ο στρατηγικός σχεδιασμός του Χίτλερ: Από την πλευρά του Βερολίνου, ο Αδόλφος Χίτλερ είχε ήδη λάβει την απόφαση να κατακτήσει την Πολωνία. Παρά τις εγγυήσεις που είχαν δώσει το Λονδίνο και το Παρίσι στη Βαρσοβία, ο Χίτλερ χρειαζόταν να εξασφαλίσει ότι η Σοβιετική Ένωση δεν θα παρενέβαινε στρατιωτικά, ώστε η Γερμανία να αποφύγει τον εφιάλτη ενός διμέτωπου πολέμου, έναν παράγοντα που είχε κρίνει την ήττα της στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως είχε σημειώσει χαρακτηριστικά ο ιστορικός Ρεϊμόν Καρτιέ, ο μεν Στάλιν υπέγραψε για να κερδίσει χρόνο, ο δε Χίτλερ με την εκ των προτέρων απόφαση «να το ξεσχίσει» μόλις εξυπηρετούνταν οι σκοποί του.

Το μυστικό συμπληρωματικό πρωτόκολλο

Το πλέον αποκαλυπτικό στοιχείο της συμφωνίας ήταν το Μυστικό Συμπληρωματικό Πρωτόκολλο, το οποίο παρέμεινε κρυφό από τη διεθνή κοινή γνώμη. Με αυτό, οι δύο ηγεμονικές δυνάμεις προχώρησαν στον επανακαθορισμό του χάρτη της Ανατολικής Ευρώπης σε «σφαίρες συμφερόντων»:

• Γερμανική σφαίρα επηρεασμού: Περιλάμβανε τη δυτική και κεντρική Πολωνία (με οριογραμμή τους ποταμούς Νάρεφ, Βιστούλα και Σαν).
• Σοβιετική σφαίρα επηρεασμού: Περιλάμβανε τη Φινλανδία, την Εσθονία, τη Λετονία, τη Βεσσαραβία και τη Βόρεια Βουκοβίνα (περιοχές της Ρουμανίας).
• Η τροποποίηση της 28ης Σεπτεμβρίου 1939: Μεταγενέστερη συμπληρωματική συμφωνία μετέφερε τη Λιθουανία στη σοβιετική σφαίρα επιρροής, με αντάλλαγμα την επέκταση του γερμανικού ελέγχου σε μεγαλύτερο τμήμα της πολωνικής επικράτειας (έως τον ποταμό Μπουγκ).

Παράλληλα, προβλεπόταν η υποχρεωτική εκκένωση και μετοικεσία των γερμανικών πληθυσμών από τις περιοχές που περνούσαν στη σοβιετική δικαιοδοσία.

Σημειώνεται ότι το γερμανικό πρωτότυπο καταστράφηκε στους βομβαρδισμούς του Βερολίνου και διασώθηκε σε μικροφίλμ δημοσιοποιούμενο το 1946, ενώ το σοβιετικό πρωτότυπο αποχαρακτηρίστηκε το 1992.

Οι άμεσες συνέπειες και το ξέσπασμα του πολέμου

Η εφαρμογή των όρων του Συμφώνου υπήρξε ακαριαία και ολέθρια για την ευρωπαϊκή ισορροπία:

1. Η εισβολή στην Πολωνία: Την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η Γερμανία επιτίθεται στην Πολωνία από τα δυτικά, σηματοδοτώντας την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στις 17 Σεπτεμβρίου, ο Κόκκινος Στρατός εισβάλλει στην Πολωνία από τα ανατολικά. Η χώρα διαμελίζεται, εκατομμύρια Πολίτες μετατρέπονται σε Σοβιετικούς υπηκόους υπό συνθήκες αυταρχικού ελέγχου, ενώ ακολούθησαν τραγικά γεγονότα όπως η Σφαγή του Κατύν (Απρίλιος-Μάιος 1940).
2. Επέκταση της ΕΣΣΔ (1939-1940): Η Σοβιετική Ένωση διεξάγει τον «Χειμερινό Πόλεμο» κατά της Φινλανδίας, προσαρτά τις Βαλτικές Χώρες (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία) και καταλαμβάνει τη Βεσσαραβία και τη Βόρεια Βουκοβίνα από τη Ρουμανία, ακυρώνοντας στην πράξη τις εδαφικές απώλειες της Συνθήκης του Μπρεστ – Λιτόφσκ (1918).

Η κατάρρευση της «λυκοφιλίας» και η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα

Η ιδιότυπη αυτή συνεργασία ανάμεσα στο Γ’ Ράιχ και την ΕΣΣΔ επέτρεψε στη μεν Γερμανία να κατακτήσει τη Γαλλία και τα Βαλκάνια χωρίς τον φόβο του ανατολικού μετώπου, στη δε Σοβιετική Ένωση να ενισχύσει σημαντικά τις αμυντικές της υποδομές και τη στρατιωτική της μηχανή.

Η εύθραυστη ισορροπία τερματίστηκε οριστικά στις 22 Ιουνίου 1941, όταν η Ναζιστική Γερμανία παραβίασε μονομερώς τη συνθήκη και εξαπέλυσε την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα.

Η γιγαντιαία εισβολή στη Σοβιετική Ένωση άνοιξε το πολυνεκρότερο μέτωπο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μετατρέποντας τους πρώην ευκαιριακούς εταίρους σε αντιπάλους σε έναν αγώνα μέχρις εσχάτων.