Πώς τα «εξαφανισμένα» μετρητά άλλαξαν τον χάρτη του εγκλήματος

Από τον Αύγουστο του 2025, τα θησαυροφυλάκια στη Λεωφόρο Πανεπιστημίου καταγράφουν ένα παράδοξο, το οποίο συνεχώς ενισχύεται, φτάνοντας σε ιστορικό ρεκόρ τον περασμένο Ιούνιο. Η Τράπεζα της Ελλάδος διαπίστωσε ότι στην εγχώρια οικονομία κυκλοφορούν λιγότερα φυσικά χαρτονομίσματα από όσα έχει εκδώσει η ίδια στην ιστορία της.

Η αγορά «στερεύει» από φυσικό χρήμα, λόγω της αύξησης των ηλεκτρονικών συναλλαγών. Ταυτόχρονα, στους δρόμους της Αθήνας, οι ληστές τραπεζών, καταστημάτων και άλλων χώρων, όπου παραδοσιακά συγκεντρώνονταν μετρητά περιορίστηκαν σημαντικά. Οι συμμορίες πλέον άλλαξαν στρατηγική, μεταφέροντας τις επιθέσεις τους στα διαμερίσματα ηλικιωμένων και στις οθόνες των κινητών τηλεφώνων.

 Η νομισματική λογιστική του Ευρωσυστήματος κρύβει μια ενδιαφέρουσα τεχνική λεπτομέρεια. Η ονομαστική αξία τραπεζογραμματίων που εμφανίζεται στον ισολογισμό μιας κεντρικής τράπεζας δεν αντιπροσωπεύει τα μετρητά που βρίσκονται πραγματικά στη χώρα. Το 8% ανήκει στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Το υπόλοιπο 92% κατανέμεται στις εθνικές κεντρικές τράπεζες με βάση την κεφαλαιακή συμμετοχή τους.

Για να υπολογιστεί η πραγματική κυκλοφορία, αφαιρούνται οι ενδοσυστημικές υποχρεώσεις και απαιτήσεις. Τα ιστορικά στοιχεία αποκαλύπτουν βίαιη βουτιά της πραγματικής κυκλοφορίας τραπεζογραμματίων. Τον Απρίλιο του 2019, η πραγματική κυκλοφορία διαμορφωνόταν στα 30,7 δισ. ευρώ. Τον Δεκέμβριο του 2021 υποχώρησε στα 17,1 δισ. ευρώ και τον Δεκέμβριο του 2024 συρρικνώθηκε στα 5,3 δισ. ευρώ.

Σημείο καμπής

Το σημείο καμπής διαφάνηκε από τον Αύγουστο του 2025 και ήρθε το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς. Από τον Αύγουστο του 2025, η πραγματική κυκλοφορία ξεκίνησε να περνά σε αρνητικό έδαφος. Τον Σεπτέμβριο του 2025, η λογιστική κατάσταση της Τράπεζας της Ελλάδος έδειχνε -0,2 δισ. ευρώ. Τον Δεκέμβριο του 2025 διαμορφώθηκε στα -1,1 δισ. ευρώ και τον Ιανουάριο του 2026 στα -1,5 δισ. ευρώ. Τον Μάρτιο του 2026, η πραγματική κυκλοφορία έγινε περισσότερο αρνητική (-2,4 δισ. ευρώ) και τον Ιούνιο του 2026 κατέγραψε νέο χαμηλό στα -4,7 δισ. ευρώ. Η κεντρική τράπεζα κατέγραψε έτσι ότι στην αγορά κυκλοφορούν 4,7 δισ. ευρώ λιγότερα φυσικά χαρτονομίσματα από όσα έχει εκδώσει η ίδια.

Θεωρητική και πραγματική κυκλοφορία χαρτονομισμάτων στην Ελλάδα

Ποσά σε δισ. ευρώ

Δύο δυνάμεις κινούν αυτή την εξέλιξη, πέραν της ταχύτατης αύξησης των ηλεκτρονικών συναλλαγών που αντικατέστησαν μεγάλο μέρος των φυσικών μετρητών.

Πρώτον, τα εκατομμύρια των τουριστών που καταφθάνουν φέροντας ευρώ από τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία. Τα μετρητά αυτά δαπανώνται στην αγορά, κατατίθενται στις εμπορικές τράπεζες και καταλήγουν στα υπόγεια της κεντρικής τράπεζας.

Δεύτερον, η συνεχιζόμενη επιστροφή χρημάτων που ήταν στο «στρώμα». Νοικοκυριά και επιχειρήσεις επιστρέφουν στις τράπεζες τα μετρητά που έκρυβαν για χρόνια. 

Η υποχώρηση της χρήσης του φυσικού χαρτονομίσματος δεν συνέβη κατά τύχη. Είναι αποτέλεσμα της ριζικής  μεταβολής στις καθημερινές πληρωμές. Σύμφωνα με τη μελέτη SPACE της ΕΚΤ, το 2019 τα μετρητά κάλυπταν το 80% των συναλλαγών στα σημεία πώλησης. Μέσα σε λίγα χρόνια, το 2023, το ποσοστό αυτό έπεσε στο 48% και το 2025 περιορίστηκε στο 28,7%. Σήμερα εκτιμάται ότι κινείται κάτω του 25%. Ο δείκτης αυτός υπολογίζεται από την αξία των αναλήψεων με κάρτα προς την αξία των συνολικών συναλλαγών (με κάρτα και μετρητά).

Δείκτης χρήσης μετρητών

Αξία αναλήψεων με κάρτα προς συνολική αξία συναλλαγών, ποσά σε δισ. ευρώ

Ψηφιακή στροφή

Τη χαριστική βολή στο φυσικό χρήμα έδωσαν οι άμεσες πληρωμές. Η υποχρεωτική διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα POS και η υποχρεωτική υιοθέτηση του συστήματος IRIS εκτίναξαν τη χρήση των ψηφιακών εφαρμογών.

Εφαρμογές όπως το Apple Pay, το Google Wallet (πρόσφατα λανσαρίστηκε στην Ελλάδα και το Samsung Wallet) και οι πληρωμές σε πραγματικό χρόνο της IRIS καλύπτουν πλέον το 34,2% των ηλεκτρονικών συναλλαγών όταν πριν από δύο χρόνια ήταν στο 16%. Μόνο το 2025, οι συναλλαγές μέσω IRIS εκτινάχθηκαν στα 126,4 εκατ., συνολικής αξίας 10,9 δισ. ευρώ. Ακόμη και για έναν καφέ, το κινητό αντικατέστησε τα ψιλά.

Μετρητά και εγκληματικότητα

Η εξαφάνιση του ρευστού μεταμόρφωσε το τοπίο της εγκληματικότητας. Στην εγκληματολογία, η Θεωρία Τυπικών Δραστηριοτήτων των Cohen & Felson εξηγεί ότι ένα έγκλημα απαιτεί τρία στοιχεία: έναν παρακινούμενο δράστη, έναν κατάλληλο στόχο και την απουσία προστάτη.

Τα μετρητά αποτελούσαν πάντα τον ιδανικό στόχο. Προσφέρουν άμεση ρευστότητα και απόλυτη ανωνυμία. Δεν απαιτούν επεξεργασία, ούτε μεταπώληση σε κλεπταποδόχους. Δεν αφήνουν ψηφιακά ίχνη. Όταν τα μετρητά εξαφανίζονται από τους δρόμους και τα ταμεία, η εξίσωση του εγκλήματος αλλάζει.

Οι ερευνητές Wright, Tekin, Topalli, Rosenfeld και McClellan απέδειξαν ότι στις ΗΠΑ ισχύει ο κανόνας του «Less Cash, Less Crime». Η έρευνα έδειξε ότι η αντικατάσταση των φυσικών επιδομάτων με ηλεκτρονικές κάρτες μείωσε τη συνολική εγκληματικότητα κατά 9,8%. Διότι, το αναμενόμενο όφελος μιας ληστείας μειώθηκε σημαντικά, σε σχέση με το ρίσκο σύλληψης.

Μετατόπιση στόχων

Τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας επιβεβαιώνουν την πλήρη ανατροπή. Οι ληστείες σε τραπεζικά καταστήματα, που κάποτε αποτελούσαν το 3,2% των συνολικών ληστειών, έπεσαν στο 0,4%. Η απονομισματοποίηση των ταμείων και τα συστήματα χρονοκαθυστέρησης μηδένισαν την προσδοκώμενη λεία.

Οι εγκληματίες δεν αποσύρθηκαν από τη δράση, αλλά μετατόπισαν τους στόχους τους. Η έλλειψη ρευστού στα εμπορικά ταμεία τους ώθησε στον ιδιωτικό χώρο. Η ετήσια έκθεση της ΕΛ.ΑΣ. για το οργανωμένο έγκλημα αποκαλύπτει ότι το 43,66% των εγκληματικών ομάδων διαρρηκτών επικεντρώνεται πλέον αποκλειστικά σε κατοικίες.

Κύριος στόχος γίνονται οι οικίες ηλικιωμένων. Οι ληστείες δρόμου αυξήθηκαν στο 52,40% του συνόλου των ληστειών, με κύρια θύματα πεζούς και ηλικιωμένους. Τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας διατηρούν χαμηλό δείκτη ψηφιακού αλφαβητισμού και συνεχίζουν να φυλάσσουν μετρητά στο σπίτι.

Οι δράστες χρησιμοποιούν διάφορα τεχνάσματα. Προσποιούνται τους υπαλλήλους του ΔΕΔΔΗΕ, τους εφοριακούς ή τους τεχνικούς ανελκυστήρων. Παράλληλα, οι τηλεφωνικές απάτες με το πρόσχημα τροχαίου ατυχήματος συγγενικού προσώπου σημειώνουν έξαρση.

Την ίδια στιγμή, το εγκληματικό κέρδος μεταφέρθηκε στον κυβερνοχώρο. Οι υποθέσεις ψηφιακής απάτης, phishing και SIM Swapping εκτινάχθηκαν σε 5.880 υποθέσεις το 2024, σημειώνοντας άνοδο 11,22% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Οι συμμορίες αντικατέστησαν τα όπλα με κακόβουλα λογισμικά.

Επίπτωση και στους επαίτες

Η υποχώρηση του φυσικού χρήματος επηρέασε και τη μικροοικονομία του δρόμου. Η απουσία ρευστών διακόπτει τον φαύλο κύκλο της μικροεγκληματικότητας, δημιουργεί όμως παράπλευρες κοινωνικές απώλειες. Η εξαφάνιση των κερμάτων στέρησε από τους αστέγους και τους επαίτες τη βασική πηγή επιβίωσης…