Ο Πούτιν δοκιμάζει τις αντοχές του ΝΑΤΟ στα απομακρυσμένα αρκτικά νησιά της Νορβηγίας

«Υπάρχει μεγαλύτερη ένταση στην Αρκτική και στον βορρά και, φυσικά, το Σβάλμπαρντ αποτελεί μέρος αυτής της εικόνας», δήλωσε στο Politico ο Νορβηγός υπουργός Άμυνας Τόρε Σάντβικ.

«Γνωρίζουμε ότι η Ρωσία… χρησιμοποιεί πολλούς τρόπους για να προσπαθήσει να προκαλέσει ή να αναζητήσει τρόπους άσκησης υβριδικών απειλών».

Παρά το γεγονός ότι αποτελεί νορβηγικό έδαφος, το κύριο νησί του αρχιπελάγους, το Σπίτσμπεργκεν, φιλοξενεί μια ρωσική πόλη.

Για δεκαετίες, η Μόσχα και το Όσλο κατάφεραν σε μεγάλο βαθμό να αποτρέψουν την κλιμάκωση των εντάσεων. Αυτή η εύθραυστη ισορροπία, όμως, δέχεται πλέον ολοένα μεγαλύτερη πίεση. Οι δυτικές χώρες ανησυχούν όλο και περισσότερο για τις ρωσικές υβριδικές επιθέσεις στην Ευρώπη και προειδοποιούν ότι η Μόσχα ενδέχεται να επιχειρήσει μια περιορισμένη εισβολή εναντίον χώρας-μέλους του ΝΑΤΟ μέχρι το τέλος της δεκαετίας.

«Η ρωσική ηγεσία είναι εξαιρετικά απρόβλεπτη και ολοένα πιο διατεθειμένη να αναλαμβάνει κινδύνους», δήλωσε η Κάρι Άγκα Μίκλεμπουστ, καθηγήτρια ρωσικής ιστορίας και ειδική σε θέματα Σβάλμπαρντ στο Αρκτικό Πανεπιστήμιο της Νορβηγίας. «Δεν θα απέκλεια κανένα σενάριο σε ό,τι αφορά τη βούληση του Κρεμλίνου να αντιπαρατεθεί με το ΝΑΤΟ».

Μεγάλος Βορράς, υψηλή ένταση

Για δεκαετίες, το Σβάλμπαρντ συμβόλιζε το νορβηγικό δόγμα «Μεγάλος Βορράς, χαμηλή ένταση», το οποίο βασιζόταν στην προσπάθεια ανάπτυξης συνεργασίας μεταξύ των χωρών της Αρκτικής, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας.

Πέρα από την απομακρυσμένη γεωγραφική του θέση — βρίσκεται σε απόσταση άνω των 900 χιλιομέτρων από την ηπειρωτική Νορβηγία — και τις πολικές θερμοκρασίες, σημαντικό ρόλο έπαιζε και το μοναδικό νομικό καθεστώς του αρχιπελάγους. Βάσει διεθνούς συνθήκης του 1920, οι χώρες αναγνώρισαν την κυριαρχία της Νορβηγίας επί των νησιών και, σε αντάλλαγμα, απέκτησαν δικαιώματα εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων.

Οι Σοβιετικοί αγόρασαν λίγο αργότερα την πόλη Μπαρεντσμπουργκ, προκειμένου να εκμεταλλευτούν τα τοπικά κοιτάσματα άνθρακα.

Η συνθήκη απαγορεύει επίσης σε οποιοδήποτε κράτος να χρησιμοποιεί το Σβάλμπαρντ για «πολεμικούς σκοπούς», συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής ναυτικών βάσεων και οχυρώσεων.

Η Νορβηγία, ωστόσο, διατηρεί παρουσία στο αρχιπέλαγος με σκάφη της ακτοφυλακής και του στρατού.

Στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου, στο Σπίτσμπεργκεν — το μοναδικό κατοικημένο νησί — ζούσαν 2.400 Σοβιετικοί πολίτες, οι οποίοι αποτελούσαν περίπου το 70% του πληθυσμού.

Η Μόσχα έχει ελάχιστα κίνητρα να ανατρέψει αυτή τη συνθήκη, καθώς κάτι τέτοιο θα μπορούσε να στραφεί εναντίον των δικών της συμφερόντων. Η ρωσική χερσόνησος Κόλα, στα βορειοδυτικά — όπου βρίσκονται τα δύο τρίτα των ρωσικών υποβρυχίων που αποτελούν μέρος της πυρηνικής δυνατότητας δεύτερου πλήγματος — απέχει περίπου 1.000 χιλιόμετρα.

«Η Ρωσία έχει επιδείξει προσοχή, προκειμένου να αποφύγει οποιαδήποτε μορφή κλιμάκωσης», δήλωσε η Μίκλεμπουστ.

Αυτό καθιστά το Σβάλμπαρντ στρατηγικής σημασίας και για το ΝΑΤΟ. «Σε περίπτωση στρατιωτικής σύγκρουσης… εδώ θα μπορούσαν να κινηθούν τα ρωσικά υποβρύχια προς τον Βόρειο Ατλαντικό, να επιχειρούν σε μεγαλύτερα βάθη και να αποτελούν απειλή για το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ», υποστήριξε.

Εδραιώνει την παρουσία της η Ρωσία

Ωστόσο, οι εντάσεις έχουν αυξηθεί μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Από το 2022, Ρώσοι τοπικοί αξιωματούχοι έχουν δεχθεί επικρίσεις επειδή φιλοξένησαν μια νεανική οργάνωση που συνδέεται έμμεσα με το ρωσικό ναυτικό, ανακοίνωσαν ασκήσεις με πυραύλους στην περιοχή και διοργάνωσαν ετήσιες παρελάσεις με στρατιωτικά διακριτικά, οι οποίες στο παρελθόν περιλάμβαναν ακόμη και διέλευση ελικοπτέρου.

Η Μόσχα άρχισε επίσης να πραγματοποιεί απευθείας δρομολόγια πλοίων από τη Ρωσία το 2024, ενώ πέρυσι ίδρυσε παράρτημα της Ρωσικής Γεωγραφικής Εταιρείας, της οποίας ηγείται ο πρώην υπουργός Άμυνας Σεργκέι Σοϊγκού.

«Τις αποκαλούμε προκλήσεις της γκρίζας ζώνης», δήλωσε η Μίκλεμπουστ. «Είναι ένας ιδιαίτερα οικονομικός τρόπος για να εδραιώσει η Ρωσία την παρουσία της και… να αμφισβητήσει τη δικαιοδοσία της Νορβηγίας».

Ως αποτέλεσμα, οι νορβηγικές υπηρεσίες πληροφοριών προειδοποίησαν φέτος ότι το Κρεμλίνο «επιδιώκει να διευρύνει τα περιθώρια δράσης της Ρωσίας στο Σβάλμπαρντ».

Βρετανικές, αμερικανικές και νορβηγικές δυνάμεις φέρεται να εντόπισαν την άνοιξη ρωσικά σκάφη να δοκιμάζουν ένα μυστικό όπλο για την κοπή υποθαλάσσιων καλωδίων στα ανοικτά των ακτών του Σβάλμπαρντ.

Παρότι τα αποθέματα άνθρακα στο Μπαρεντσμπουργκ εξαντλούνται, η Μόσχα δεν εγκαταλείπει την πόλη. Σύμφωνα με τα οικονομικά στοιχεία της, η Ρωσία χορήγησε το 2025 στην κρατική εταιρεία Trust Arktikugol, η οποία διαχειρίζεται το Μπαρεντσμπουργκ, περίπου 1,89 δισεκατομμύρια ρούβλια — περίπου 20 εκατομμύρια ευρώ — σε κρατικές επιδοτήσεις.

Ο Ρώσος πρεσβευτής στη Νορβηγία, Νικολάι Κορτσούνοφ, δήλωσε στο POLITICO ότι επιθυμεί τη «μεταμόρφωση των οικονομικών δραστηριοτήτων» της πόλης, από την εξόρυξη άνθρακα προς τις υπηρεσίες, και ότι η Arktikugol επενδύει στη συντήρηση του Μπαρεντσμπουργκ.

Γερανοί και σκαλωσιές καλύπτουν πολλά από τα σοβιετικής εποχής κτίρια της πόλης, τα οποία είναι διάσπαρτα σε μια απότομη πλαγιά που βλέπει προς τον επιβλητικό, χιονισμένο παγετώνα Βόρινγκεν — ένδειξη του συνεχιζόμενου ρωσικού ενδιαφέροντος για την περιοχή.

«Ωστόσο, δεν αμφισβητούμε σε καμία περίπτωση την κυριαρχία της Νορβηγίας», επέμεινε ο Κορτσούνοφ. «Τονίζουμε την ανάγκη και τη σημασία της πλήρους εφαρμογής της Συνθήκης του Σβάλμπαρντ», δήλωσε, κατηγορώντας το Όσλο ότι συμβάλλει σε μια «αρνητική τάση προς τη στρατιωτικοποίηση από το ΝΑΤΟ ολόκληρης της περιοχής από τη Βαλτική έως την Αρκτική».

Σχέδια για την ταχεία εκκένωση

Ο αντιναύαρχος Ρούνε Άντερσεν, επικεφαλής του Κοινού Αρχηγείου των νορβηγικών ενόπλων δυνάμεων, δήλωσε ότι προτεραιότητά του είναι «να επιτύχουμε αυτή την ισορροπία μεταξύ αποτροπής και διατήρησης της σταθερότητας» στο Σβάλμπαρντ, παραμένοντας παράλληλα «ήρεμοι και ψύχραιμοι» απέναντι στις υβριδικές απειλές.

Ωστόσο, λόγω των «κινδύνων» κλιμάκωσης, οι ένοπλες δυνάμεις επενδύουν στην ενίσχυση των δυνατοτήτων επιτήρησής τους, δήλωσε. Στο πλαίσιο αυτό, σχεδιάζεται η εκτόξευση τριών νέων δορυφόρων θαλάσσιας χαρτογράφησης το επόμενο έτος, παράλληλα με «την ανανέωση του πολεμικού ναυτικού και της ακτοφυλακής… ώστε να υπάρχει συνεχής παρουσία» στην περιοχή.

Καθώς επιδιώκει να ενισχύσει τη βόρεια πτέρυγά της, η Νορβηγία αγοράζει πέντε φρεγάτες Type 26 ανθυποβρυχιακού πολέμου από τη Βρετανία και έξι υποβρύχια Type 212CD από τη Γερμανία. Το Όσλο ενισχύει επίσης τη στρατιωτική συνεργασία με συμμάχους, μεταξύ άλλων το Λονδίνο και το Βερολίνο, ενώ αυτόν τον μήνα πραγματοποίησε κοινές ασκήσεις γύρω από το νορβηγικό νησί Γιαν Μάγιεν, στον βόρειο Ατλαντικό.

«Οι χώρες του ΝΑΤΟ βρίσκονται ολοένα συχνότερα στα χωρικά μας ύδατα», δήλωσε ο υπουργός Σάντβικ. Πρόσθεσε ότι η άμυνα του Σβάλμπαρντ αποτελεί επίσης μέρος του σχεδιασμού του ΝΑΤΟ.

Σε τοπικό επίπεδο, η στρατηγική είναι να περιοριστούν οι εντάσεις. Η αναπληρώτρια κυβερνήτης του Σβάλμπαρντ, Καταρίνα Ρίσε, δήλωσε ότι η υπηρεσία της συναντά το τοπικό ρωσικό προξενείο τέσσερις φορές τον χρόνο.

«Έχουμε έναν καλό και εποικοδομητικό διάλογο», είπε. «Είναι ευθύνη μας να διασφαλίσουμε τη σταθερότητα και… τη χαμηλή ένταση εδώ».

Ο Τέριε Άουνεβικ, δήμαρχος του Λόνγκιεαρμπιεν, της κύριας νορβηγικής πόλης στο Σπίτσμπεργκεν, δήλωσε ότι οι αρχές έχουν ήδη καταρτίσει σχέδια για την ταχεία εκκένωση του οικισμού σε περίπτωση έξαρσης των εντάσεων.

Με μόλις δύο υποθαλάσσια καλώδια διαδικτύου, ένα αεροδρόμιο, μία δεξαμενή νερού και έναν πετρελαιοκίνητο σταθμό παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Λόνγκιεαρμπιεν, ο οποίος εξαρτάται από εισαγωγές καυσίμων, ο Άουνεβικ δήλωσε ότι βρίσκονται σε εξέλιξη «σημαντικές επενδύσεις», μεταξύ άλλων η κατασκευή δύο νέων δεξαμενών νερού έως περίπου το 2029.

«Από αυτή την άποψη, είμαστε αρκετά ευάλωτοι», είπε.

Στην παγωμένη άκρη του κόσμου

Από κοντά, το Μπαρεντσμπουργκ δεν μοιάζει ιδιαίτερα απειλητικό. Ελάχιστοι κάτοικοι κυκλοφορούν έξω από τα μερικές δεκάδες ερειπωμένα κτίρια. Ένα σύννεφο καπνού βγαίνει από το γερασμένο εργοστάσιο άνθρακα, ενώ μια μοναχική σοβιετική σημαία με το σφυροδρέπανο κυματίζει στον άνεμο.

Το Μπαρεντσμπουργκ δίνει την αίσθηση ενός εγκαταλειμμένου απομειναριού μιας περασμένης εποχής.

Μέρος της πρόσφατης υβριδικής δραστηριότητας οφείλεται επίσης στην προσπάθεια των τοπικών αρχών να προσελκύσουν το ενδιαφέρον της Μόσχας, δήλωσε ο Άριλντ Μόε, ερευνητής καθηγητής και ειδικός σε θέματα Ρωσίας στο Ινστιτούτο Φρίντγιοφ Νάνσεν.

«Αξιοποιούν τα εθνικιστικά αντανακλαστικά… για να εξασφαλίσουν προτεραιότητες και χρηματοδότηση», είπε.

Ωστόσο, η απρόβλεπτη στάση του Πούτιν και οι επανειλημμένες αμφιταλαντεύσεις του Τραμπ σχετικά με το ΝΑΤΟ παραμένουν παράγοντες αβεβαιότητας.

Καθώς τα περιστατικά δολιοφθοράς, οι κυβερνοεπιθέσεις και οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου αυξάνονται σε ολόκληρη την Ευρώπη, εντείνονται οι φόβοι ότι ο Πούτιν θα μπορούσε να προχωρήσει σε περαιτέρω κλιμάκωση, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες του ΝΑΤΟ, οι οποίοι ζήτησαν να μην κατονομαστούν ώστε να μπορούν να μιλήσουν ελεύθερα.

Η ανησυχία είναι επίσης έντονη στο Σπίτσμπεργκεν. Στο Μπαρεντσμπουργκ, «δεν μιλάμε για [πολιτικά] θέματα», δήλωσε μια σερβιτόρα από την Αγία Πετρούπολη, η οποία ζήτησε να μην δημοσιοποιηθεί το όνομά της, αναγνωρίζοντας ωστόσο ότι οι κάτοικοι φοβούνται το ενδεχόμενο ενός πολέμου μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας.

«Φυσικά και μας ανησυχεί», είπε.

«Υπάρχει, βέβαια, αυτή η διαρκής συζήτηση για το αν η ρωσική κυβέρνηση θέλει να πιέσει μια χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ και αν το Σβάλμπαρντ είναι το μέρος όπου θα το έκανε», δήλωσε ο Τζόναταν Σβένσον, ξεναγός αποστολών που ζει στο Λόνγκιεαρμπιεν εδώ και πέντε χρόνια.

Το χειρότερο σενάριο

Προκειμένου να καθησυχαστούν αυτές οι ανησυχίες, το ΝΑΤΟ θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο περιπολιών αεροσκαφών πάνω από το Σβάλμπαρντ, να μετακινήσει μέσα αντιαεροπορικής άμυνας προς τη βόρεια Νορβηγία και να πραγματοποιεί κοινές στρατιωτικές ασκήσεις στην περιοχή, δήλωσαν οι δύο διπλωμάτες του ΝΑΤΟ, υπό την προϋπόθεση ότι το Όσλο θα συμφωνούσε και ότι τα συγκεκριμένα μέτρα θα ήταν συμβατά με τη Συνθήκη του Σβάλμπαρντ.

Μέχρι στιγμής, ωστόσο, το ΝΑΤΟ δεν έχει ανακοινώσει δημόσια σχέδια για ενίσχυση της ναυτικής ή αεροπορικής παρουσίας του γύρω από τα νησιά. Ορισμένοι, πάντως, ανησυχούν ότι η σημερινή στάση της Συμμαχίας δεν θα είναι αρκετή για να αποτρέψει τη Μόσχα.

Θεωρητικά, θα ήταν «πραγματικά εύκολο» για τη Ρωσία να καταλάβει το Σβάλμπαρντ, δήλωσε ο Στόλε Ούλρικσεν, καθηγητής στη Βασιλική Νορβηγική Ναυτική Ακαδημία, εάν μετέφερε αεροπορικώς ειδικές δυνάμεις από τη βόρεια Ρωσία και καταλάμβανε το αεροδρόμιο. Ωστόσο, εκτίμησε ότι ένα τέτοιο σενάριο είναι απίθανο.

Η Μόσχα, όμως, δεν θα χρειαζόταν να προχωρήσει σε πλήρη κατάληψη του αρχιπελάγους.

Σύμφωνα με τη Μίκλεμπουστ, η Ρωσία θα μπορούσε να δημιουργήσει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που θα αφορούσε τους Ρώσους πολίτες της περιοχής και στη συνέχεια να στείλει δυνάμεις διαχείρισης κρίσεων.

Μια τέτοια κίνηση ενδέχεται να μην ενεργοποιούσε με σαφήνεια το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, που προβλέπει την αρχή της συλλογικής άμυνας.

«Το χειρότερο σενάριο θα ήταν μια κατάσταση στην οποία η Μόσχα θα έβλεπε μια ευκαιρία να δοκιμάσει τη συνοχή του ΝΑΤΟ», είπε. «Ίσως η Νορβηγία να ζητούσε απεγνωσμένα τη βοήθεια των συμμάχων και τότε ο Ντόναλντ Τραμπ να έλεγε: “Όχι — δεν πρόκειται να διακινδυνεύσουμε τις καλές συμφωνίες μας με τη Ρωσία για χάρη αυτού του μικρού νησιού”».