Ο Μλάντιτς πέθανε – oι «ιδέες» του όμως ζουν

Μια πόλη γεμίζει με σημαίες και πυρσούς. Νεαροί άνθρωποι, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν καν γεννηθεί όταν η Βοσνία βυθίστηκε στον πόλεμο, κρατούν ψηλά το πορτρέτο ενός άνδρα που καταδικάστηκε για γενοκτονία και εγκλήματα πολέμου. Φωνάζουν το όνομά του σαν να πρόκειται για ήρωα.

Ο Ράτκο Μλάντιτς πέθανε στη Χάγη, όπου εξέτιε ισόβια κάθειρξη. Όμως ο θάνατός του δεν έβαλε τέλος στην ιστορία του. Αντίθετα, την ξανάφερε με δύναμη στην επιφάνεια, αποκαλύπτοντας ότι οι πληγές του πολέμου στη Βοσνία παραμένουν ανοιχτές και ότι η μάχη για τη μνήμη του παρελθόντος δεν έχει τελειώσει.

Η δημοσιογράφος της Repubblica, Αννακιάρα Μοτόλα ντι Αμάτο, περιγράφει τις εικόνες από τη Ζβόρνικ, στη βορειοανατολική Βοσνία, όπου εκατοντάδες νέοι βγήκαν στους δρόμους κρατώντας τη φωτογραφία του Μλάντιτς, τραγουδώντας συνθήματα και επαναλαμβάνοντας το όνομά του.

Τριάντα και πλέον χρόνια μετά τον Πόλεμο της Βοσνίας, μοιάζει σαν ένα κομμάτι της δεκαετίας του 1990 να επέστρεψε στο σήμερα.

Ο «ήρωας» των δρόμων και των γηπέδων

Οι εικόνες από τη Ζβόρνικ δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Η δημόσια ηρωοποίηση του Μλάντιτς έφτασε ακόμη και στο ποδόσφαιρο.

Οπαδοί του Ερυθρού Αστέρα Βελιγραδίου, στον αγώνα της ομάδας με τη Βικτόρια Πλζεν για το Europa League, σήκωσαν πανό προς τιμήν του πρώην στρατηγού και φώναξαν συνθήματα υπέρ του.

Σε ένα από αυτά αναγραφόταν: «Στρατηγέ, αιώνια δόξα και ευχαριστώ».

Ο ίδιος ο σύλλογος δημοσίευσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εικόνες από την εξέδρα, γεγονός που προκάλεσε νέες αντιδράσεις. Το Μνημείο της Σρεμπρένιτσα προσέφυγε στην UEFA και ζήτησε ακόμη και τον μόνιμο αποκλεισμό του Ερυθρού Αστέρα από τις ευρωπαϊκές διοργανώσεις.

Η UEFA, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, ξεκίνησε πειθαρχική διαδικασία για ρατσιστική ή διακριτική συμπεριφορά, για μετάδοση ακατάλληλου μηνύματος σε αθλητική διοργάνωση και για ανάρμοστη συμπεριφορά της ομάδας.

Η εικόνα είναι ιδιαίτερα συμβολική. Στα Βαλκάνια, το ποδόσφαιρο δεν ήταν ποτέ απλώς ποδόσφαιρο. Ήδη από το 1990, οι συγκρούσεις ανάμεσα στους οπαδούς του Ερυθρού Αστέρα και της Ντιναμό Ζάγκρεμπ θεωρούνται ένα από τα προμηνύματα της σύγκρουσης που θα ακολουθούσε και θα διέλυε τη Γιουγκοσλαβία.

Η Σρεμπρένιτσα δεν ξεχάστηκε

Για να καταλάβει κανείς γιατί η εικόνα του Μλάντιτς εξακολουθεί να προκαλεί τόσο έντονα συναισθήματα, πρέπει να επιστρέψει στη Σρεμπρένιτσα.

Η Ελβίρα Μούιτσιτς, βόσνια συγγραφέας που έφυγε για την Ιταλία τη δεκαετία του 1990, έχασε τον πατέρα της στη σφαγή της 11ης Ιουλίου 1995, όταν περισσότεροι από 8.000 Βόσνιοι μουσουλμάνοι άνδρες και αγόρια δολοφονήθηκαν.

Όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Μλάντιτς, δεν ένιωσε, όπως λέει, κάποια μεγάλη συγκίνηση. Για εκείνη, το ζήτημα δεν είναι πλέον ο θάνατος του ίδιου του ανθρώπου.

«Το θέμα δεν είναι ο θάνατος ενός ανθρώπου, ακόμη κι αν ήταν ο πιο σκληρός απ’ όλους. Το θέμα είναι ότι οι ιδέες του επέζησαν», λέει.

Η Μούιτσιτς, μιλώντας στη Repubblica, εξηγεί ότι η εικόνα του Μλάντιτς ως εθνικού ήρωα δεν δημιουργήθηκε μετά τον θάνατό του. Υπήρχε εδώ και χρόνια. Για μεγάλο διάστημα, άλλωστε, παρέμενε φυγάς, ενώ, σύμφωνα με την ίδια, άνθρωποι στην εξουσία γνώριζαν πού βρισκόταν και τον προστάτευαν.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα, υποστηρίζει, είναι ότι δεν δημιουργήθηκε ποτέ αρκετός χώρος για μια διαφορετική αφήγηση της ιστορίας.

Μια Ιστορία χωρίς αντίλογο

Ο χρόνος, από μόνος του, δεν αρκεί για να κλείσει τις πληγές ενός πολέμου. Χρειάζεται και η δυνατότητα να ακουστούν διαφορετικές φωνές, να αμφισβητηθεί η επίσημη εκδοχή και να δημιουργηθεί μια κοινή μνήμη.

Αυτό, σύμφωνα με τη Μούιτσιτς, δεν συνέβη στα Βαλκάνια.

Μια συγκεκριμένη εκδοχή της ιστορίας επαναλήφθηκε και σταδιακά παγιώθηκε. Και η ίδια θεωρεί ότι η Συμφωνία του Ντέιτον, που τερμάτισε τον Πόλεμο της Βοσνίας, δεν εξαφάνισε τους εθνοτικούς διαχωρισμούς, αλλά τους ενσωμάτωσε στη νέα πολιτική πραγματικότητα.

«Αυτό συμβαίνει όταν κερδίζει ο πόλεμος», λέει χαρακτηριστικά.

Η ίδια έζησε εκείνη την εποχή ως παιδί. Ήταν μόλις 12 ετών όταν ξέσπασε ο πόλεμος και θυμάται αρχικά μικρά σημάδια: την αγωνία των γονιών της, το σχολείο που σταμάτησε, την ανάγκη να εγκαταλείψουν τη Σρεμπρένιτσα.

Ύστερα ήρθαν οι βόμβες.

«Όταν άρχισαν να πέφτουν πάνω από τα κεφάλια μας, τότε κατάλαβα», θυμάται.

Ο πατέρας της έμεινε πίσω. Εκείνη έφυγε μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια. Ήταν μια ιστορία που έμοιαζε με εκείνη πολλών άλλων οικογενειών της Βοσνίας.

Η σορός στη Χάγη και η κηδεία στη Σερβία

Την ίδια ώρα, ένα διαφορετικό κεφάλαιο της ιστορίας του Μλάντιτς παραμένει ανοιχτό: τι θα γίνει με τη σορό του.

Όπως μεταδίδει η Corriere della Sera, η επιστροφή του στη Σερβία δεν αναμένεται να γίνει άμεσα. Ο Μηχανισμός Υπολειπόμενων Λειτουργιών του ΟΗΕ, που έχει αναλάβει τις αρμοδιότητες των διεθνών δικαστηρίων για την πρώην Γιουγκοσλαβία και τη Ρουάντα, ανακοίνωσε ότι δεν μπορεί ακόμη να προσδιορίσει πότε θα παραδώσει τη σορό.

Ο λόγος είναι ότι βρίσκεται σε εξέλιξη έρευνα για τις συνθήκες του θανάτου του. Πρόκειται για τυπική διαδικασία σε περίπτωση θανάτου κρατουμένου υπό διεθνή κράτηση.

Η πρόεδρος του Μηχανισμού, Γκρασιέλα Γκάτι Σαντάνα, ανέθεσε στον δικαστή Ίαν Μπόνομυ να ερευνήσει τις συνθήκες του θανάτου. Η απόφαση αναφέρει ότι τα αποτελέσματα θα γνωστοποιηθούν «μόλις αυτό καταστεί εύλογα δυνατό», χωρίς να ορίζει συγκεκριμένη ημερομηνία.

Την ίδια στιγμή, η σερβική κυβέρνηση έχει ανακοινώσει ότι ο Μλάντιτς θα μπορούσε να ταφεί με πλήρεις στρατιωτικές και κρατικές τιμές, ενώ τον τελικό τόπο ταφής θα επιλέξει η οικογένεια.

Από τη Χάγη πίσω στη μάχη για τη μνήμη

Η συζήτηση για την κηδεία δείχνει πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζεται ο Μλάντιτς στις δύο πλευρές της μνήμης.

Για τα θύματα της Σρεμπρένιτσα και τις οικογένειές τους, είναι ο άνθρωπος που συνδέθηκε με μία από τις χειρότερες θηριωδίες στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για ένα μέρος της σερβικής κοινωνίας, αντίθετα, παραμένει σύμβολο και ήρωας. Η καταδίκη του για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου δεν εξαφάνισε αυτή την εικόνα.

Η ιστορία του Μλάντιτς δεν τελειώνει με τον θάνατό του. Συνεχίζεται γύρω από τη σορό του, την κηδεία του, τα σύμβολα που εμφανίζονται στις εξέδρες και τον τρόπο με τον οποίο ένα κομμάτι της κοινωνίας επιλέγει να τον θυμάται.

Και κάπου εδώ βρίσκεται το πιο δύσκολο ερώτημα.

Ο Μλάντιτς πέθανε στη Χάγη. Οι αποφάσεις των δικαστηρίων για τα εγκλήματά του έχουν καταγραφεί. Οι νεκροί της Σρεμπρένιτσα έχουν ταυτοποιηθεί και μνημονεύονται κάθε χρόνο.

Όμως η Ιστορία δεν είναι μόνο οι αποφάσεις των δικαστηρίων. Είναι και όσα μια κοινωνία επιλέγει να θυμάται, να ξεχνά ή να μεταδίδει στην επόμενη γενιά.

Και όταν νέοι άνθρωποι που δεν έζησαν τον πόλεμο σηκώνουν σήμερα το πορτρέτο ενός καταδικασμένου εγκληματία πολέμου και φωνάζουν το όνομά του, το ερώτημα δεν αφορά πια μόνο το παρελθόν.

Αφορά το τι μπορεί να επιστρέψει από το παρελθόν όταν μια κοινωνία δεν έχει συμφιλιωθεί ποτέ πραγματικά μαζί του.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google