Οι BRICS θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο, αλλά διαφωνούν για το πώς

Το Σαββατοκύριακο 12 και 13 Σεπτεμβρίου, μερικοί από τους ισχυρότερους ανθρώπους του κόσμου βρέθηκαν στο Νέο Δελχί, γύρω από ένα τεράστιο κυκλικό τραπέζι. Ο πρωθυπουργός της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι είπε στους ηγέτες που κάθονταν δίπλα του ότι οι χώρες τους πρέπει ολοένα και περισσότερο να γίνουν «διαμορφωτές των κανόνων» και όχι απλώς «αποδέκτες των κανόνων», επισημαίνεται σε δημοσίευμα του BBC.

Ανάμεσά τους ήταν ηγέτες των BRICS, όπως ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ, ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν, ο πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν, ο διάδοχος του θρόνου του Αμπου Ντάμπι, σεΐχης Χαλίντ μπιν Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ Αλ Ναχιάν, και ο πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Σίριλ Ραμαφόζα. Δεν πρόκειται, βέβαια, για φυσικούς συμμάχους. Οι χώρες αυτές έχουν πίσω τους ιστορικό συνοριακών διαφορών, ακόμη και ένοπλων συγκρούσεων.

Η Ινδία και η Κίνα συγκρούστηκαν με θύματα το 2020 στα αμφισβητούμενα σύνορά τους. Ιράν και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα βρέθηκαν σε αντίθετες πλευρές του πολέμου στη Μέση Ανατολή, με την Τεχεράνη να εξαπολύει πυραύλους και drones εναντίον μιας άλλης χώρας των BRICS, την ώρα που η σύγκρουση προκαλούσε αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία.

Το γεγονός ότι η Ινδία κατάφερε να συγκεντρώσει όλους αυτούς τους ηγέτες στο ίδιο τραπέζι ήταν από μόνο του ένα διπλωματικό επίτευγμα. Ταυτόχρονα, η σύνοδος έδωσε στις χώρες την ευκαιρία να επανεξετάσουν τις μεταξύ τους σχέσεις υπό το φως του πολέμου με στο Ιράν.

Το να συμφωνήσουν, όμως, για το πώς θα πρέπει να μοιάζει η νέα παγκόσμια τάξη και, κυρίως, να καταλήξουν σε συγκεκριμένα και μετρήσιμα αποτελέσματα, αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερο. Αυτή η αντίφαση διαπέρασε ολόκληρη τη σύνοδο.

Ενα αντίβαρο στη Δύση

Για χώρες όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν, οι BRICS αποτελούν ένα όχημα για τον περιορισμό της επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών και της Δυτικής Ευρώπης. Η Ινδία, ωστόσο, αποφεύγει να παρουσιάσει τους BRICS ως ένα αντιδυτικό μπλοκ. Ο ίδιος ο Μόντι τόνισε στη σύνοδο ότι η ομάδα «δεν είναι εναντίον κανενός».

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για το Νέο Δελχί, το οποίο θέλει να διατηρήσει τις σχέσεις του με χώρες που βρίσκονται μεταξύ τους σε αντιπαράθεση, εξηγεί το βρετανικό δίκτυο.

«Υπάρχουν χώρες στην ομάδα που θα ήθελαν οι BRICS να εξελιχθούν σε αντιδυτικό σχήμα. Δεν είναι όμως αυτό», λέει ο Ανίλ Τριγκουναγιάτ, έμπειρος ινδός διπλωμάτης και πρώην πρεσβευτής.
Κατά την εκτίμησή του, αυτό που έχει επιτύχει η Ινδία είναι να προωθήσει τη «στρατηγική αυτονομία σε μια εποχή πολέμου», αλλά και πρωτοβουλίες για «μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των ίδιων των μελών».

Τι κρύβεται πίσω από την κοινή διακήρυξη

Η σύνοδος κατάφερε τελικά να καταλήξει σε μία κοινή διακήρυξη, σε μια περίοδο κατά την οποία οι διαφορές μεταξύ των μελών των BRICS σπάνια ήταν τόσο εμφανείς. Δύο προηγούμενες υπουργικές συναντήσεις μέσα στη χρονιά είχαν ολοκληρωθεί χωρίς κοινή ανακοίνωση. Αυτή τη φορά επετεύχθη συναίνεση — κυρίως επειδή οι ηγέτες απέφυγαν τα θέματα στα οποία οι διαφωνίες είναι αγεφύρωτες. Και οι συγκεκριμένες λύσεις ήταν λίγες.

Η «Διακήρυξη του Νέου Δελχί» υιοθετήθηκε την πρώτη ημέρα της συνόδου. Ενδιαφέρον έχει, όμως, κυρίως αυτό που δεν περιλαμβάνει.

Για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, η διακήρυξη καλεί σε «μέγιστη αυτοσυγκράτηση». Καταδικάζει επίσης «τις επιθέσεις εναντίον πολιτικών υποδομών και ειρηνικών πυρηνικών εγκαταστάσεων», χωρίς όμως να αποδίδει ευθύνη σε κάποια πλευρά. Επαναλαμβάνει τη στήριξη στη λύση των δύο κρατών, τάσσεται κατά του αναγκαστικού εκτοπισμού των Παλαιστινίων και κατά ενεργειών που θα μπορούσαν να «νομιμοποιήσουν ή να παρατείνουν την κατοχή», παραπέμποντας προσεκτικά στις υφιστάμενες αποφάσεις του ΟΗΕ.

Για τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία δεν υπάρχει ούτε μία αναφορά. Πρόκειται για αξιοσημείωτη αλλαγή σε σχέση με προηγούμενες διακηρύξεις των BRICS.
Ανάλογη προσοχή επιδεικνύεται και στο εμπόριο. Το κείμενο εκφράζει ανησυχία για την «αδιάκριτη αύξηση των δασμών» και καταδικάζει τις μονομερείς κυρώσεις, χωρίς όμως να κατονομάζει τις ΗΠΑ. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Αρκετά μέλη των BRICS θα ήθελαν να αποφύγουν την οργή του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος στο παρελθόν έχει χαρακτηρίσει «αντιαμερικανικές» τις προτάσεις της ομάδας — μεταξύ άλλων και την πιθανότητα διασύνδεσης ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών για τις διασυνοριακές συναλλαγές.

«Το γεγονός ότι δεν κατονομάζεται καμία χώρα, ακόμη και όταν καταδικάζεται η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, φέρει ξεκάθαρα τη σφραγίδα της Ινδίας», εκτιμά ο Πραβίν Ντόντι, αναλυτής του International Crisis Group, μιλώντας στο BBC. Ο ίδιος δήλωσε ότι τον εξέπληξε ευχάριστα η αναφορά στους δασμούς. «Η Ινδία θα μπορούσε να είχε επιλέξει μια λιγότερο άμεση διατύπωση. Ισως όμως αυτή ήταν μια ευκαιρία να εκφράσει τη δυσαρέσκειά της», σημειώνει.

Πέρα από τη σύνοδο

Μετά τις απειλές του Τραμπ για το εμπόριο και το σοκ που προκάλεσε ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, η αναμόρφωση της παγκόσμιας τάξης έχει γίνει για πολλές από τις οικονομίες των BRICS περισσότερο αναγκαιότητα παρά θεωρητική συζήτηση.

Η σύνοδος, πάντως, προσέφερε κάτι πιο άμεσο: ένα διπλωματικό πεδίο για συναντήσεις που μέχρι πριν από λίγους μήνες θα ήταν δύσκολο ακόμη και να φανταστεί κανείς.

Ο Πεζεσκιάν του Ιράν και ο διάδοχος του θρόνου του Αμπου Ντάμπι κάθισαν στο ίδιο τραπέζι για συνομιλίες — στην υψηλότερου επιπέδου γνωστή συνάντηση πρόσωπο με πρόσωπο μεταξύ των δύο χωρών από την έναρξη του πολέμου.

Για την Τεχεράνη, το Σαββατοκύριακο ήταν μια ευκαιρία να δείξει ότι δεν βρίσκεται μόνη της απέναντι στις στρατιωτικές επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ και στην οικονομική πίεση που δέχεται.

Καθώς το Ιράν προσπαθεί να αντέξει τις αμερικανικές κυρώσεις, την επιχείρηση της Ουάσινγκτον να «γονατίσει» την οικονομία του και τον ναυτικό αποκλεισμό των λιμανιών του, ο Πεζεσκιάν ζήτησε βαθύτερες οικονομικές σχέσεις με χώρες των BRICS, μεταξύ άλλων τη Μαλαισία, την Ινδία και την Αιθιοπία.

Για την Κίνα, ήταν η πρώτη επίσκεψη του Σι Τζινπίνγκ στο Νέο Δελχί εδώ και επτά χρόνια.

Η δυσπιστία ανάμεσα στην Κίνα και την Ινδία παραμένει βαθιά, από την κρίση στα σύνορα το 2020, αν και οι εντάσεις έχουν υποχωρήσει. Παραμένει επίσης ένα μεγάλο εμπορικό έλλειμμα εις βάρος της Ινδίας, με το ισοζύγιο να γέρνει έντονα προς την Κίνα.

Ο Σι και ο Μόντι αντάλλαξαν μια τυπική, εγκάρδια χειραψία — όχι την αγκαλιά που αποτελεί χαρακτηριστικό του ινδού πρωθυπουργού. Ο κινέζος πρόεδρος έμεινε στο Νέο Δελχί λιγότερο από 24 ώρες και δεν παρέστη στο επίσημο δείπνο που παρέθεσε ο Μόντι το βράδυ του Σαββάτου.

Παρά ταύτα, η ίδια η συνάντηση αποτέλεσε σημαντική στιγμή για δύο χώρες με τόσο δύσκολη σχέση.

Σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις, οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να ενισχύσουν τους επιχειρηματικούς δεσμούς και τις μεταφορικές συνδέσεις και να αντιμετωπίσουν τα εμπόδια στο εμπόριο.

Ο Τριγκουναγιάτ θεωρεί ότι πρόκειται για μέρος μιας σταδιακής βελτίωσης των σχέσεων τα τελευταία χρόνια και ότι υπάρχει βούληση και από τις δύο πλευρές για συνεργασία.

Το αν αυτή η βούληση θα οδηγήσει, όμως, σε ουσιαστική πρόοδο μένει να φανεί. «Πάντα λέω ότι πρέπει να εμπιστευόμαστε, αλλά πρώτα να επαληθεύουμε», λέει χαρακτηριστικά.

Το μέλλον

Η σύνοδος έδειξε ότι οι BRICS μπορούν να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου αντίπαλοι μπορούν να συζητούν και να αναζητούν περιθώρια ελιγμών έξω από τους θεσμούς που κυριαρχούνται από τη Δύση. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι τι θα ακολουθήσει.

Τα μέλη των BRICS φαίνεται να συμφωνούν περισσότερο από ποτέ ότι χρειάζεται μια νέα παγκόσμια τάξη. Το πραγματικά δύσκολο είναι να απαντήσουν τι ακριβώς θα αντικαταστήσει την υπάρχουσα και, κυρίως, πώς θα φτάσουν μέχρι εκεί.

Ακολούθησε το . .

Πρόσθεσε το . ως προτιμώμενη πηγή στη Google