Νόσος Αλτσχάιμερ: Οι νέες θεραπείες στην Ελλάδα

Τα νέα φάρμακα για τη νόσο Αλτσχάιμερ χορηγούνται και στη χώρα μας, σε εξειδικευμένα νοσοκομεία και σε προσεκτικά επιλεγμένους ασθενείς. Οι μελέτες με αυτά έχουν δείξει ότι μπορεί να αναχαιτίσουν σε σημαντικό βαθμό τη γνωστική και λειτουργική επιδείνωση όταν χορηγούνται νωρίς στην πορεία της νόσου.

Ωστόσο δεν πρόκειται για πανάκεια, ούτε για οριστική θεραπεία της νόσου, επισημαίνει η νευρολόγος-ψυχίατρος Παρασκευή Σακκά, πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών και του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Άνοια και τη Νόσο Alzheimer.

Σε συνέντευξή της στο Πρακτορείο FM τονίζει πως είναι όμως μία πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. «Αξίζει να εξετάζεται η χορήγησή της σε ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, έπειτα από πλήρη ενημέρωση», προσθέτει.

Η διακεκριμένη νευρολόγος παραθέτει αυτά τα κριτήρια και εξηγεί πότε η εξασθένηση της μνήμης πρέπει να κινητοποιεί τους ασθενείς και την οικογένειά τους.

Ερ: Ποια είναι τα πρώτα σημάδια που πρέπει να μας κινητοποιήσουν να αναζητήσουμε ιατρική βοήθεια;

Απ: Μεγαλώνοντας, όλοι οι άνθρωποι ξεχνάμε λίγο περισσότερο από ό,τι στις νεότερες ηλικίες. Η έκπτωση της μνήμης πρέπει να κινητοποιήσει τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο, όσο και την οικογένειά του, όταν επηρεάζει τη λειτουργικότητά του. Τότε θα πρέπει να απευθυνθεί σε έναν ειδικό, σε ένα ιατρείο μνήμης. Όχι όταν ξεχνά απλώς κάποια ονόματα, γενικές πληροφορίες ή γεγονότα.

Υπάρχουν πλέον 37 εξειδικευμένα δημόσια ιατρεία μνήμης συνολικά σε όλη τη χώρα. Βρίσκονται σε πανεπιστημιακά και σε γενικά νοσοκομεία, καθώς και σε Κέντρα Ημέρας για την Άνοια. Τρία λειτουργούν σε ιδιωτικά νοσοκομεία.

Αν δεν υπάρχει εξειδικευμένο Ιατρείο Μνήμης κοντά σε έναν ασθενή, μπορεί να απευθυνθεί στον νευρολόγο ή στον ψυχίατρο της περιοχής.

Επειδή πλέον η άνοια, με κυριότερη μορφή τη νόσο Αλτσχάιμερ, είναι τόσο συχνή μεταξύ των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας, ακόμη και οι οικογενειακοί γιατροί και οι παθολόγοι γνωρίζουν πώς να εξετάσουν ένα άτομο με προβλήματα μνήμης και να ζητήσουν τον απαραίτητο έλεγχο.

Ερ: Πού βρίσκεται αυτή τη στιγμή το δίκτυο δομών για την άνοια;

Απ: Το δίκτυο των δομών για την άνοια αναμένεται να ενισχυθεί με 19 νέα Κέντρα Ολοκληρωμένης Ημερήσιας Φροντίδας σε όλη την Ελλάδα. Έως στιγμής λειτουργούν 33 Κέντρα Ημέρας, εκ των οποίων 7 διαθέτουν και κινητές μονάδες.

Η ανάθεση των νέων κέντρων σε δικαιούχους φορείς, κυρίως μη κυβερνητικές οργανώσεις, έχει ήδη ολοκληρωθεί. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, η λειτουργία τους αναμένεται να αρχίσει εντός των επομένων μηνών, καθώς απομένουν διαδικαστικά ζητήματα.

Ερ: Ποια είναι η διαδρομή για τον άνθρωπο που ανησυχεί για τη μνήμη του;

Απ: Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν για τα Κέντρα Ημέρας μέσω της ιστοσελίδας της Εταιρείας Alzheimer. Μπορούν επίσης να καλούν στην γραμμή βοήθειας για την άνοια 1102, με αστική χρέωση. Εκεί μπορούν να πληροφορηθούν πού βρίσκεται η πλησιέστερη δομή, ώστε να αποφύγουν την άσκοπη ταλαιπωρία.

Ερ: Ποια είναι η εικόνα της νόσου Αλτσχάιμερ στην Ελλάδα;

Απ: Στη χώρα μας υπολογίζεται ότι σχεδόν 250.000 άνθρωποι πάσχουν από άνοια. Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι η πιο συχνή αιτία άνοιας. Αποτελεί, ανάλογα με τις μελέτες, το 70% έως 80% των περιστατικών. Είναι η εμβληματική μορφή έκπτωσης μνήμης και νοητικών λειτουργιών, ίσως η πιο γρήγορη και η χειρότερη.

Όλες οι άνοιες είναι δύσκολες καταστάσεις, κρατάνε χρόνια και φορτίζουν οικονομικά και συναισθηματικά τις οικογένειες.

Ερ: Τα νέα φάρμακα, όπως το lecanemab και το donanemab, έχουν εγκριθεί στην ΕΕ για επιλεγμένους ασθενείς με πρώιμη νόσο Αλτσχάιμερ. Πώς λειτουργούν και πόσο μπορούν πραγματικά να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου;

Απ: Πρόκειται για δύο μονοκλωνικά αντισώματα κατά του βήτα-αμυλοειδούς. Το β-αμυλοειδές είναι η πρωτεΐνη που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της νόσου Αλτσχάιμερ.

Τα φάρμακα αυτά αναπτύχθηκαν την τελευταία πενταετία και έχουν εγκριθεί στην Ευρώπη. Στην ευρωπαϊκή αγορά κυκλοφορεί το donanemab (δονανεμάμπη), που πλέον χορηγείται πλέον και στην Ελλάδα.

Η δονανεμάμπη έχει λάβει άδεια από τον ΕΟΦ. Δεν αποζημιώνεται μέσω των συνήθων διαδικασιών, αλλά μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ). Το σύστημα αυτό αφορά ακριβά φάρμακα και φάρμακα εξωτερικού.

Τον τελευταίο χρόνο 35 ασθενείς άρχισαν να λαμβάνουν τη συγκεκριμένη θεραπεία στα νοσοκομεία:

• Αττικόν
• Ευαγγελισμός
• Τζάνειο
• Πανεπιστημιακό Πατρών
• Πανεπιστημιακό Λάρισας
• Γεννηματάς
• Υγεία

Οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να απευθύνονται σε εξειδικευμένα ιατρεία μνήμης ή στον θεράποντα νευρολόγο τους, ώστε να αξιολογηθεί εάν πληρούν τα κριτήρια χορήγησης.

Ερ: Ποια είναι τα βασικά κριτήρια χορήγησης; Τι αποκλείει έναν ασθενή από τη θεραπεία;

Απ: Οι νέες θεραπείες απευθύνονται σε ασθενείς που βρίσκονται στα πρώιμα στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ. Δεν πρέπει επίσης να υπάρχει σοβαρή συστηματική νόσος, όπως:

• Προχωρημένος καρκίνος
• Βαριά καρδιοπάθεια
• Σοβαρά ρευματολογικά νοσήματα που απαιτούν μακροχρόνιες θεραπείες με σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες

Αποκλείονται επίσης ασθενείς με συγκεκριμένο ιστορικό σοβαρών εγκεφαλικών επεισοδίων ή εγκεφαλικών αιμορραγιών, καθώς και όσοι λαμβάνουν αντιπηκτική αγωγή. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι ακόμη η δυνατότητα τακτικής παρακολούθησης με μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου.

Η ηλικία από μόνη της δεν αποτελεί κριτήριο αποκλεισμού, καθώς στις μελέτες συμμετείχαν και άτομα προχωρημένης ηλικίας.

Ερ: Ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι και οι παρενέργειες αυτών των φαρμάκων;

Απ: Η δονανεμάμπη (donanemab) χορηγείται ενδοφλεβίως μία φορά τον μήνα, στο πλαίσιο ημερήσιας νοσηλείας. Ο ασθενής παραμένει στο νοσοκομείο για περίπου τρεις έως τέσσερις ώρες.

Οι ανεπιθύμητες ενέργειες συμπεριλαμβάνουν εγκεφαλικό οίδημα ή αιμορραγικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο. Αυτές μπορεί να εμφανιστούν σε ποσοστό έως και 20% των ασθενών. Ωστόσο, οι σοβαρές ή συμπτωματικές περιπτώσεις είναι κάτω του 6%.

Η διακοπή της θεραπείας λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών αφορά το περίπου 1,5% των ασθενών.

Ερ: Τα ποσοστά επικινδυνότητας δεν είναι καθόλου αμελητέα. Γιατί κάποιος να το ρισκάρει; Ποιο είναι το προσδοκώμενο όφελος;

Απ: Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι μία καταστροφική νόσος. Διαρκεί μέσον όρο 11-12 χρόνια και καταλήγει σε πλήρη έκπτωση των νοητικών λειτουργιών και απώλεια της αυτονομίας του ασθενούς. Τα νέα μονοκλωνικά αντισώματα στοχεύουν το β-αμυλοειδές που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και μπορούν να επιβραδύνουν σημαντικά την εξέλιξη της νόσου.

Ερ: Θα μπορούσατε να το προσδιορίσετε χρονικά;

Απ: Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα κλινικών μελετών διάρκειας περίπου 18 μηνών, η δονανεμάμπη μπορεί να επιβραδύνει τη γνωστική και λειτουργική επιδείνωση έως και 35%.Αυτό σημαίνει ότι ο ασθενής μπορεί να διατηρήσει για μεγαλύτερο διάστημα τις νοητικές του ικανότητες και τη λειτουργικότητά του.

Ερ: Οι 35 ασθενείς που παίρνουν το νέο φάρμακο στη χώρα μας, τι ηλικίας είναι;

Απ: Από 55 έως 88 ετών.

Ερ: Επομένως έχει ένδειξη ένας 88χρονος, ο οποίος έχει και τη φυσιολογική έκπτωση της ηλικίας;

Απ: Ναι, εφόσον είναι σε πολύ καλή φυσική κατάσταση και πληροί τα απαραίτητα κριτήρια. Άλλωστε σήμερα ο άνθρωπος εξακολουθεί να παραμένει λειτουργικός μέχρι τα βαθιά του γεράματα.

Ερ: Τι δείχνουν τα νεότερα δεδομένα για τη διάρκεια του θεραπευτικού οφέλους;

Απ: Η εμπειρία μας δείχνει ότι οι ασθενείς φοβούνται τις ανεπιθύμητες ενέργειες. Παρ’ όλα αυτά, απευθύνονται στα ειδικά ιατρεία, ζητούν πληροφορίες, ενδιαφέρονται και, εφ’ όσον καλυφθεί το κόστος του φαρμάκου, το παίρνουν. Απλώς, αυτή η αντίληψη δεν έχει λάβει ακόμη ευρεία διάδοση.

Τα επόμενα χρόνια αναμένεται να προστεθούν στη θεραπευτική φαρέτρα και άλλα μονοκλωνικά αντισώματα κατά του β-αμυλοειδούς. Επιπλέον, οι μελέτες μακροχρόνιας παρακολούθησης ασθενών που άρχισαν να λαμβάνουν τις νέες θεραπείες πριν από 3 ή 4 χρόνια, παρέχουν ενθαρρυντικά δεδομένα.

Στην περίπτωση της δονανεμάμπης, τα θεραπευτικά οφέλη φαίνεται να διατηρούνται έως και 4 χρόνια. Δεν πρόκειται για πανάκεια ούτε για οριστική θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ, αλλά για μία πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. Αξίζει να εξετάζεται η χορήγησή της σε ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, έπειτα από πλήρη ενημέρωση.

Ερ: Πόσο σημαντική είναι η πρόληψη και πότε πρέπει να αρχίζει;

Απ: Η πρόληψη αρχίζει πολύ νωρίς, ήδη από την αρχή της μέσης ηλικίας. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι το β-αμυλοειδές – αυτό το «σκουπίδι» που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και συνδέεται με τη βλάβη των νευρώνων – μπορεί να αρχίσει να εναποτίθεται έως και 20 χρόνια πριν από την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων.

Η πρόληψη σήμερα είναι τεκμηριωμένη. Συμπεριλαμβάνει απλά, καθημερινά πράγματα, που εξαρτώνται σε συντριπτικό ποσοστό από τη θέληση και τον τρόπο ζωής του καθενός μας. Δηλαδή:

• Ασκώ το κορμί μου. Είναι πολύ σημαντική η σωματική άσκηση, κυρίως η αεροβική, αλλά και οι ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης και ισορροπίας
• Ασκώ το μυαλό μου με οποιονδήποτε τρόπο. Υπάρχουν άπειροι τρόποι νοητικής άσκησης και κινητοποίησης.
• Τρέφομαι υγιεινά
• Ελέγχω την πίεση, το σάκχαρα, τη χοληστερόλη, την παχυσαρκία και το βάρος μου
• Δεν καπνίζω
• Πίνω λίγο αλκοόλ και λελογισμένα
• Βλέπω καλά
• Ακούω καλά
• Προστατεύω το κεφάλι μου από τραυματισμούς
• Έχω καλά κέφια
• Έχω πάρε-δώσε με ανθρώπους

Φωτογραφία: iStock