Η γάτα που «πολέμησε» τον Μουσολίνι: Οι αδελφές Wulz και η φωτογραφία ως πράξη ελευθερίας

Η Wanda και η Marion Wulz έζησαν και εργάστηκαν ως φωτογράφοι στη φασιστική Ιταλία, φωτογραφίζοντας σύγχρονες γυναίκες, καλλιτέχνες και αθλήτριες, ενώ με πρωτοποριακές τεχνικές αμφισβήτησαν τα στερεότυπα της εποχής τους.

Στην Ιταλία του Μεσοπολέμου, όπου το φασιστικό καθεστώς του Μπενίτο Μουσολίνι προωθούσε ένα αυστηρά πατριαρχικό πρότυπο για τη θέση της γυναίκας, δύο αδελφές από την Τεργέστη επέλεξαν τη φωτογραφία για να διεκδικήσουν κάτι πολύ περισσότερο από μια καλλιτεχνική καριέρα: την ανεξαρτησία τους.

Η Wanda και η Marion Wulz όχι μόνο ανέλαβαν το οικογενειακό φωτογραφικό στούντιο, αλλά δημιούργησαν ένα έργο που σήμερα αναγνωρίζεται ως σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της ιταλικής φωτογραφίας. Η ιστορία και η δουλειά τους παρουσιάζονται στην έκθεση «Wanda and Marion Wulz: Avant-Garde Photography in 20th Century Italy», που ανοίγει στην Estorick Collection του Λονδίνου.

«Εκείνη την εποχή, οι γυναίκες δεν ήταν ελεύθερες. Θεωρούνταν μητέρες και νοικοκυρές», εξηγεί η επιμελήτρια της έκθεσης Federica Muzzarelli. Οι αδελφές Wulz, ωστόσο, αποφάσισαν να χαράξουν τον δικό τους δρόμο, χρησιμοποιώντας τη φωτογραφία ως μέσο οικονομικής και προσωπικής αυτονομίας.

Από το οικογενειακό στούντιο στην πρωτοπορία

Η Wanda γεννήθηκε στην Τεργέστη το 1903 και αρχικά είχε ασχοληθεί με τον χορό και τη μουσική. Η Marion, δύο χρόνια μικρότερη, είχε σπουδάσει τέχνη και ενδιαφερόταν για τη ζωγραφική. Όταν οι δύο αδελφές κληρονόμησαν το φωτογραφικό στούντιο του πατέρα τους Carlo, το οποίο είχε ιδρύσει ο παππούς τους, βρήκαν εκεί τον τρόπο να εξασφαλίσουν την ανεξαρτησία τους.

Το στούντιο σύντομα έγινε ένας χώρος όπου συναντούσε κανείς τη σύγχρονη γυναίκα της εποχής. Οι Wulz φωτογράφιζαν χορεύτριες, αθλήτριες, καλλιτέχνιδες, ποιήτριες, συγγραφείς και ηθοποιούς. Ανάμεσα στις γυναίκες που πόζαραν μπροστά στον φακό τους ήταν η ζωγράφος Leonor Fini και η Ολυμπιονίκης της ξιφασκίας Irene Camber.

Η επιλογή των θεμάτων τους είχε ιδιαίτερη σημασία σε μια κοινωνία όπου η επίσημη ιδεολογία ήθελε τη γυναίκα περιορισμένη κυρίως στον ρόλο της συζύγου και της μητέρας. Οι Wulz παρουσίαζαν γυναίκες που χόρευαν, αθλούνταν, εργάζονταν και πειραματίζονταν με την εικόνα και την ταυτότητά τους.

Παράλληλα, οι ίδιες έγιναν αντικείμενο των φωτογραφιών τους. Η Wanda φωτογραφήθηκε με γυαλιά μοτοσικλέτας ή ντυμένη ως Κλεοπάτρα, ενώ η Marion πόζαρε με δημιουργίες της σχεδιάστριας Anita Pittoni.

Η «I + Cat» και η γάτα ως σύμβολο ελευθερίας

Η πιο διάσημη φωτογραφία της Wanda Wulz είναι πιθανότατα η «I + Cat», ένα αυτοπορτρέτο στο οποίο το πρόσωπό της συγχωνεύεται με εκείνο της οικογενειακής γάτας, της Mucincina.

Η εικόνα δημιουργήθηκε με τη συνδυαστική χρήση δύο αρνητικών, μια τεχνική που είχε εμφανιστεί ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Η Wanda, ωστόσο, της έδωσε μια εντελώς διαφορετική διάσταση, δημιουργώντας ένα υβριδικό πρόσωπο που βρίσκεται ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο.

Για τη Muzzarelli, η γάτα δεν ήταν απλώς ένα ευρηματικό φωτογραφικό θέμα. Αντιπροσώπευε την ελευθερία, ενώ η εικόνα εξερευνούσε παράλληλα την έννοια της γυναικείας ταυτότητας.

Η Wanda παρουσίασε την «I + Cat» το 1932 στην Εθνική Έκθεση Φουτουριστικής Φωτογραφίας, που διοργανώθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα ετών από τη φασιστική άνοδο στην εξουσία. Ήταν η μοναδική γυναίκα που συμμετείχε στην έκθεση. Η παρουσία της εκεί, ωστόσο, δεν φαίνεται να αποτελούσε προσπάθεια να υπηρετήσει την επίσημη ιδεολογία του καθεστώτος, αλλά να αποδείξει ότι μπορούσε να σταθεί ισότιμα απέναντι στους άνδρες φωτογράφους.

Στην ίδια έκθεση παρουσίασε και το «Futurist Breakfast», μια σύνθεση αντικειμένων από το γυναικείο μπουντουάρ, που σύμφωνα με την επιμελήτρια μπορεί επίσης να διαβαστεί ως ένα σχόλιο για τη γυναικεία ταυτότητα.

Ένα «γυναικείο σαλόνι» στην Τεργέστη

Το διαμέρισμα όπου γεννήθηκαν και έζησαν οι δύο αδελφές, και όπου λειτουργούσε το στούντιό τους, μετατράπηκε σταδιακά σε έναν άτυπο χώρο συνάντησης γυναικών καλλιτεχνών.

Για αρκετά χρόνια έζησε μαζί τους και η σχεδιάστρια μόδας Anita Pittoni. Μαζί δημιούργησαν έναν κύκλο καλλιτεχνών και γυναικών που πειραματίζονταν με διαφορετικούς τρόπους ζωής.

Η φωτογραφία των Wulz δεν περιοριζόταν, επομένως, στην καταγραφή της πραγματικότητας. Οι ίδιες ενδιαφέρονταν για το πώς η εικόνα μπορεί να μεταμορφώσει ένα πρόσωπο. Επεξεργάζονταν τα αρνητικά, δημιουργώντας σκιές που άλλαζαν το σχήμα των ματιών ή του στόματος και βελτίωναν την εμφάνιση του δέρματος.

Οι γυναίκες που φωτογράφιζαν γνώριζαν ότι οι Wulz μπορούσαν να δημιουργήσουν την εικόνα που επιθυμούσαν να παρουσιάσουν προς τα έξω. Το στούντιο των δύο αδελφών έγινε έτσι ένας χώρος όπου η γυναικεία αυτοπαρουσίαση μετατρεπόταν σε καλλιτεχνικό εργαλείο.

Οι εικόνες από το τέλος του φασισμού

Την άνοιξη του 1945, καθώς ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έφτανε στο τέλος του, η Marion κατέγραψε από το μπαλκόνι του σπιτιού τους τα τανκς και τους στρατιώτες που έφτασαν στην Τεργέστη μετά την πτώση της φασιστικής εξουσίας. Αργότερα φωτογράφισε και τους πανηγυρισμούς στους δρόμους με την άφιξη των αγγλοαμερικανικών στρατευμάτων.

Οι εικόνες αυτές αποτελούν ένα ακόμη τεκμήριο της καλλιτεχνικής αυτονομίας της Marion, η οποία για χρόνια θεωρούνταν περισσότερο βοηθός της μεγαλύτερης αδελφής της. Η έκθεση στο Λονδίνο επιχειρεί ακριβώς να αποκαταστήσει αυτή την εικόνα, παρουσιάζοντας τη Marion ως ισότιμη φωτογράφο.

Οι δύο αδελφές συνέχισαν να εργάζονται μέχρι τη δεκαετία του 1970, χωρίς όμως να γνωρίσουν ξανά την επιτυχία των πρώτων χρόνων. Το οικονομικό βάρος οδήγησε τελικά στο κλείσιμο του στούντιο το 1981, αν και συνέχισαν να φωτογραφίζουν.

Η Wanda πέθανε το 1984. Η Marion έζησε ακόμη εννέα χρόνια και μέχρι το τέλος κατέγραφε σε ημερολόγια τη ζωή και την κοινή καλλιτεχνική τους διαδρομή.

Σήμερα, περισσότερα από 120 χρόνια μετά τη γέννησή τους, το έργο των Wulz επανέρχεται στο προσκήνιο. Και η εικόνα της Wanda με τη γάτα Mucincina αποκτά μια νέα διάσταση: σε μια εποχή που απαιτούσε από τις γυναίκες να γνωρίζουν τη θέση τους, εκείνες χρησιμοποίησαν τον φακό για να επινοήσουν μια διαφορετική.